kang lolo ug lola: sama sa mga karaang hulagway

"Silence lay between them like agony." — The Unbearable Lightness of Being

Tingali, wala ninyo mabantayi--

taudtaod ng nahanaw ang alimyon 

sa inyong kagahapon.

Nakapangutana ko kon kanus-a ug asa

nga dakbayan ninyo nalimtan

ang tonada sa mga saad ninyo kaniadto.

Ug ngano? Ngano? Ngano?

Apan igo ra mo sa paglingiw-lingiw

samtang milawig akong mga mata

ngadto sa mga larag nga hulagway 

sa bungbong. Maayong pagkakuwadro,

maayong pagkahan-ay.

Niining lawak, samtang madunggan

ang hinagubtob sa orasan, gilawa-lawa

sa kahilom ang mga karaang hulagway.

Inyo ra kining giagi-agian. Matag buntag,

Matag udto, matag gabii sa inanay 

nga pagsubay sa mga tudlo sa taknaan.

Tingali, tagsa-tagsa ninyong nalimtan

ang hulma sa inyong mga suwang,

ang kurbada sa inyong mga ngabil,

ang talidhay sa inyong mga mata,

ang bulok sa inyong mga panit,

ang kahuyang sa kasingkasing.

Tingali, wala'y panumdoman

ang mga hulagway nga motultol

sa museyo sa inyong mga kasakit ug kalipay.

-- GLENN T. MUÑEZ

Dumanjug, Cebu, Philippines  

dayang-dayang

sige lang,
akong dawaton ang inyong katawa
sa dihang inyong nahibaw-an
nga ganahan gyod ko maminaw,
mosayaw og Dayang-dayang.

Bisan karaan na,
padayon kining mohagwa
sa akong dunggan,
magpadayon kining mogitik
sa akong panumdoman.

Kaniadto, kada Dominggo
gikan si Papa sa iyang trabaho,
lanog ug lapad kaayo ang maabtan
sa tukar nga Dayang-dayang.

Dinuyogan sa Tanduay
nga ilang gitagay
kanunayng mosayaw si Papa
ug iyang mga kauban og Dayang-dayang.

Daghang mga bata ang magdula
sa among tugkaran ug mangatawa sila
kon magsugod na sa pagpanayaw
sila si Papa, sadya kaayo
ang among tugkaran, sadya kaayo.

Usa ka Dominggo, akong nakit-an
gitagay ni Mama ang iyang mga luha
sulod sa among balay, sa hilom
iyang gipatukar ang ritmo
sa dugay na niyang gitipigang mga bakho.

Maong ganahan gyod ko
maminaw, mosayaw og Dayang-dayang
duyog sa ritmo sa pagdumdom
sa gilay-on taliwala namong
duha ni Papa.

Usa usab kini sa hinungdan
nganong matag Dominggo
tultolon nako ang Ginoo.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

pagkawala

Gitupihan niya ang iyang bulbol.
Gisulod niya ang nangaputol
sa usa ka garapon, ug kini
gibutang sa altar.

Daw hubo nga pulong
sa iyang tutonlan, ang iyang ngalan
giyamyam niya sa dila
nga dili mailhan.

Karon, kon imo siyang tutokan
mobaw’s kini sama sa baki
nga nanglimbasog batok
sa iyang panumdoman
kon asa niya nawani—
sulod sa distrito sa pinulongan
o kaha sa nagkalain-laing pasilyo
sa usa ka lungsod—ang pinitik
sa iyang kasingkasing.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

pagkatagak

Naniid lang ko nimo
dinhi sa suok
samtang gaugom
sa giuhaw nakong mga pangutana.

Ang akong kahilom
ug ang kahilom sa nangapulpog

nga bolitas sa imong mata
nga nangitag kapahulayan
daw nagsinabtanay

kon unsaon paglingkawas.

Unya, ang ngilo nga agi sa zipper
sa imong maleta nidagit
sa atong mga kahilom.

Dayon, giyagyag
kini: gilay-on.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

pagdis-og

“It’s a country that’s going to turn to stone one day. The trees and the plants all tend to stone, just as the men do.” — Octavio Paz

Ang tiguwang naglingkod sa usa ka kahoy’ng bangko nga gigapos sa mga anay. Iyang gisuwayan pag-ihap ang iyang uban, apan pakyas siya sa dihang nakig-indig ang iyang mga mata nga nalingaw og tan-aw sa bangaw.

Wa siya masayod:
ang bangaw usa ka bakak,

ang bangaw usa ka butang nga gisalikway gikan sa langit.

Sa iyang pagdungo, iyang nasuta nga miyukbo ang yuta nga nakig-indig batok sa garbosong bato.

-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

lalaki naghikog sulod sa iyang lawak

Usa ka lalaki ang napalgang nagbitay sulod sa iyang lawak kagahapon sa alas 3:00 sa hapon.

Basi sa pasiunang imbistigasyon, sa dihang misud ang inahan sa lawak sa iyang anak, iyang napalgan ang naghilak nga selpon, ang way-timik nga samin, ang natingsi nga pisi, ug ang nagbitay nga lawas.

Sumala sa kapolisan ang naghilak nga selpon misugilon sa hinungdan sa lalaki sa hinanaling pagkutlo niini sa iyang kinabuhi.

Sa laing bahin, ang pisi nga nagtingsi miingon: midangop siya kanako sa pagtuo nga wa na siyay laing kapadulngan. Wa tugoti ang yuta nga dangupon ang natagak ug nanuktok niyang luha.

Ang kahilom sa samin, sigon sa inahan mihunghong: tungod kay ang pisikal nga lawas dili haom nga manguyab sa iyang kasakit.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

mubo

Usa ka gabii, kuyog nako ang usa ka babayeng ang panginabuhi mao ang pagbilar sa kagabhion. Niadtong gabhiona, ang iyang lawas bituon sa akong mga mata, ang duha ka bulan nga nag-ugdo sa halapad niyang dughan nagkiat sa akong kahinam.

Kalit kong katingala sa alingag-ngag pa lamang sa akong pag-am-am kaniya: ang iyang agulo di masipra, ang iyang pilok inanayng nagkalagas, ang iyang aping gibanlas sa yamog gikan sa iyang mga mata. Nahanaw usab ang iyang bukton, sampot, bulan ug bituon hangtod nahingpit ang iyang pagkahanaw.

Nabilin kong nag-inusara.

Ang gibulhot nakong aso sa sigarilyo karon walay kalainan niadtong mubong higayon.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

sa kataposan nakong gutlo, buot kong makighilawas. . .

sa kahilom,

mosulod ko sa iyang langob
pasagdan ko nga kaming duha magbukot

sa kainit, kangitngit ra ang bugtong saksi
niining tanan, ang paggawas-sulod

sa akong gininhawa
mao ray tingog nga akong mabati

ug sa higayon nga mobinhod
ang mga paa sa akong kahimatngon

mamumpong og kahayag
ang unlan, ang habol, ang katri.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

kon ako mamati

ang akong mga mata
magmugna og bantawan
diin ang imong tinutokan
magkintong mopaso
tadlas sa akong dughan
hangtod kining hunahuna
moduyog sa pagpakpak
kon dili gani moyam-id
sa imong pasundayag


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

byuda

Bisan duha ka dekada ug pito na ka tuig
mikagiw ang mga gutlo sa imong kaminyoon

ang kabanha sa imong danguyngoy kaniadto
maoy nagminyo kanimo karon sa kahilom;
ang midagayday nga luha alang sa lumalabay
nakapabagtok sa imong kalibotan hangtod

gitabyog ka sa kawanangan sa kagabhion.
Gimino na ang panahon, apan wala ka masaag

ug padayong gatultol sa kagahapon

bisan duha ka dekada ug pito na ka tuig
mikagiw ang gutlo sa imong kaminyoon.


-- GLENN T. MUÑEZ

Dumanjug, Cebu, Philippines

tingog sa mga wala'y tingog

(alang kang Cory Aquino)

sa imong pagtabok sa pikas tampi
pasagdi ang danguyngoy ug bakho
sa amang hangtod ang iyang luha
mokisaw sa katin-aw sa bendita

nga gibisbis dungan sa pinitik

sa iyang dughan samtang ikaw

sugaton sa panaw sa mga bitoon

-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

sa babayeng nagbasted nako nga nangutana kon okey ra ba ko

di na angay pang bulikaton
ang akong kabahong
aron akong sud-ongon

di na ko maglangan
pagkat-on og tilap piyong
sa mga bitoong kugan


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

manag-ampo

(alang kang Manang nga nag-rosaryo samtang nagsakay sa jeep)

mikibot ang imong baba
nga maoy nagmando
sa nag-aginod nimong tudlo
padu'ng sa dan sa kaluwasan

sa dihang may nanaog nga babaye
ug wa tuyoa natumban niya
ang imong sandalyas

sama sa pagdagan sa kilat duyog

sa gadag-om nimong naw'ng mibuhagay

ang litaniya sa imong balikas ug sa kalit

ang rosaryohan sa imong kamot

nahagbong

-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

kamatuoran

sama ra sa botelyang mineral water
bisan pa sa akong katugnaw di gihapon
mapugngan ang pagsukod sa pagbanaw

sa akong tinipigang singot.


-- GLENN T. MUÑEZ
Dumanjug, Cebu, Philippines

hinumdomi

hinumdomi
kon ikaw magpaugat
ug di gyod mobati
sa akong pangamuyo

rakrakan tika sa akong mga litanya
aron masayod ka
sa hagishis sa akong kasingkasing

pukawon ko ang pagbati
nga nagpayupo sa mingtuybo mong dughan
aron masinati nimo akong pagduka
sa imong pabungol-bungol ug bagulbol

isabwag ko ang mga liso
gikan sa akong kahiladman
aron mogamot diha sa sam-ang

sa imong kasing-kasing

sa biyong-biyong sa imong mata
sa kaanyag sa imong panagway
gibistihan mo
ang luspad kong kahimtang
giabunohan mo og kahayag

hinumdomi
yabag na ang kampana
giduka na ang buwan
pagaw na ang amang
apan sa gihapon
huwaton tika

huwaton tika
hangtod ug bisan pa
ang adlaw takigan

-- GLENN MUÑEZ

Dumanjug, Cebu, Philippines

kagabhion

Takna na sa kagabhion.
Takna sa pagpangindahay
nga kutloon ang mga bitoon.
Takna sa pagpanghupaw
taliwala sa bugnawng hangin.
Takna sa pagsum-ok sa lasang.
Takna sa pagpanglutos.
Takna sa mga lanog nga tyabaw.
Takna sa pagkalarag.

Kagabhion, ang akong higala

nga mga takna sa paghidangat
sa yamog diha sa yuta, mobisbis
sa patay kong pagtuo.

Kagabhion, ang mga takna

sa pagdan-ag sa akong tiunay

nga kahayag.


-- GLENN MUÑEZ

Dumanjug, Cebu, Philippines