pasidungog-handom sa mga anak-yuta

gipuga mo ang kinumkom nga yuta 

ug gihilogan sa mga tinulong damgo 

nga nanagayday sa itip nga bung-aw 

sa imong agtang diin mitipon kini 

sa panan-aw sa imong mga mata.

sa way-kinutobang mga gutlo sa imong mga adlaw 

imong gikawras sagbotong panit sa yuta ug 

sa imong mga palad nanurok, dili ang mga singot 

ug luhang gibinhi mo sa tim-os nga paghigugma, 

kundili mga tanghaga sa dugo! ay ginoo ko! 

ay, nangatay ug nangatkat kini morag mga bagon, 

morag mga pisi sa kayugot ngadto sa mga gihang 

sa imong kalag! sa may ganghaan sa kaadlawon 

gisalibwag mo mga awit sa imong mga amahan 

ug kaugalingon mong mga balak sa kagawasan! 

hain na ang mga bag-ong turok ug mga salingsing, 

ang mga bag-ong saha ug mga gagmayng udlot, 

nga ang laa sa duga-sa-kagabhion wala kasumpo? 

gituphan kaha silag kalagsik sa lunhawng dan-ag 

sa adlaw aron makapamulak ug mamunga? 

ilabyog imong panan-aw ngadto sa mga ganghaan 

sa bag-ong buntag! tanang mga gabon sa katuigan, 

mga mansa sa singot-ug-dugo sa pakigbuntog ug 

pakigbisog, mga luhang nagtaptap sa imong mata, 

mapad-as sa bulawanong dan-ag sa bag-ong ugma. 

-- DON PAGUSARA 

Davao City, Philippines

ang binhi nga nabugti

Dautang tilimad-on ang mihinagbo kang Haribon sa iyang pagpalagdas og lupad balik sa kabungtoran sa Dakong Pulo gikan niya gikabildo ang mga baganing manggugubat ni Mandalangan sa amihanang purok sa Mindasilang. Halos dili siya makatuo nga si Abukay ug Perikoy mao’y nangunay pagsugat kaniya ug ingon sa nahulma sa ilang mga dagway ang di-ikalilong nga kahingawa. 

HARIBON
Uy, ingon sa naay gumonhap akong nasud-ong 

Luyo sa inyong nagkulismaot nga mga nawong? 

Nganong kamo man ang nagkutayg dalandalan 

Niining akong pagpauli sa Kalawaanan? 

ABUKAY 

Talahurong Haribon, ayaw kahikurat sa among itaho: 

Imong Lawaang buhatan gihuptan sa dagkong ungo. 

Wa'y duhaduha ang nagpaluyo ning tanang hitabo 

Mao ang Tres Sawahes samtang didto ka sa layo. 

PERIKOY 

Tinuod kana,Talahuron! Kagubot ang nagsamtang 

Sa habagatang bahin sa dakong pulo sa Mindasilang. 

Ang mga kaunggoyan, kabinawan, ug kalanggaman 

Naukay ug sa tumang kalisang sila karon gisaopan! 

HARIBON
Unsa? Gipaluyohan sa tulo ko ka dagkong sinaligan— 

Ang Tres Sawahes? Sige, pun-a ko sa kasayoran! 

Usa kini ka dakong pagbudhi sa akong pamunoan! 

Mao ni ang resulta sa Danaw nga akong nasaksihan. 

ABUKAY 

Gisulsolan nila ug gimobilisa ang mga insektos! 

Gipangulohan ni Haring Gangis ang nag-insurektos! 

Tanang mga mananap nga alangisngis og tingog— 

Gipaambahan sa ilang orkestrang makabungog! 

PERIKOY 

Apan, bepor pa niini, gihamok sa mga halas ug tanga, 

Ug uban pang mga mananap nga nagum-om og laa— 

Mga ulahipan, lampinig, pasgaw, buyog ug putyukan— 

Aron pamahiton ang tanang ihalas nga kahayopan. 

Nagyagaw sa kalisang ang mga binaw ug unggoy, 

Naukay ang mga langgam, mga manok, mga baboy! 

Ug labing mangtas sa tanan mao ang mga iro! 

Gilutos mga kahayopang sa lasang lumulupyo! 

Napugos intawon pagpamahawa sa kalasangan 

Ug midangop sa mga walog ug mga kaanotan, 

Duas sa peligro sa gutom, sakit ug katalagman, 

 Hinikawan sa gawasnong katungod ug kagawasan. 

ABUKAY 

Mao kana, Talahuron, ang kinatibuk-ang kahimtang 

Ug buot sa Tres Sawahes nga imong ipahamtang 

Ang balaod militar sa kalasangang naapektohan 

Aron masumpo dayon ug mga kadaot malikayan. 

HARIBON 

Hmm. . .dili tiaw ang kadaot segun sa giasoy ninyo...

Nabutang ako niini sa duha ka nag-umpugang bato: 

Kon sila akong supakon, kamatayon akong paingnan 

O kon dili ba kaha, golpe de gulat sa akong pamunoan. 

Ug kon ako silang uyonan, ang kausaban matalikdan, 

Ang plano-de-reporma biyaan ug ubang kabag-ohan? 

Ug siguradong mabulit sa lapok akong kadungganan, 

Gawas sa pihong kaalaotan sa masang gipahinungdan. 

ABUKAY/PERIKOY 

Talahurong Haribon, naa ra sa imong mga kamot 

Ang desisyong ipakanaog nga tukma sa umaabot. 

Ang kabulahanan sa imong mga pinahinungdan 

Hinaot nga kanunayng suod sa imong dughan. 

HARIBON 

Salamat, salamat, mga loyal kong kaanib! 

Tamdon ko kanunay ang inyong gipangtukib! 

Himoon ko gayod unsa’y makaayo sa kadaghanan 

Dili ang makatukmod kanila ngadto sa kaalaotan! 

ABUKAY/PERIKOY 

Ang kinatibuk-an sa kalanggaman ug kahayopan, 

Mga lumulupyo sa kahanginan ug kalasangan, 

Puwera lang sa mga oportyunista’g traydores 

Nga way panukong miduyog sa Tres Sawahes, 

Mohangop sa imong mga proyekto sa kalamboan 

Ug dili motumpawak kanila sa dugang kadaotan. 

Molaban sila nimo kon interes nila imong tinguhaon 

Apan mokontra usab kon ugaling imong linglahon. 

HARIBON (Sa iyang kaugalingon) 

Siyempre, ako kining timbang-timbangon pag-ayo. 

Sobrang maru Tres Sawahes sa Kasadpang Imperyo. 

Lisod supakon kon gusto kong padayong motunhay 

Busa pasaligan ko sila sa hayperboli’g pasumbingay. 

-- DON PAGUSARA
Davao City, Philippines

syaok sa mga uk-ok

Usa niana ka udtong tutok 

Nga sa katulogon ako nahinanok 

May mga nagkukuratsang tingog 

Nga sa akong utok mikulitog: 

“Ayaw baya ninyo ika-itok 

Ni kasilagi kaming mga uk-ok;

Ayaw intawon kanamo ihan-ok 

Ang inyong mga pagtulisok. 

Buot lamang kaming mosuksok 

Sa kaharuhay sa mga suok, 

Buot lamang kaming molad-ok 

Sa kahumot sa kalibotang dubok!” 

Dili kuno angayng ikahadlok 

Silang tinamay nga mga uk-ok, 

Dili baya kono silay nagtilok 

Nianang bahandi nga nagdasok. 

“Dili kami tinuorayng dukirok! 

Dili kami ang tinuod nga sirok! 

Ania lang gani tawon nangluklok 

Sa mga basurang nagpunsisok. 

Ug nganong dili ninyo ibalitok 

Ang kayugot sa mga Alimatok? 

Di ba sila ang tinuod nagsupsop 

Sa katigayonang naglunop?” 

Ug sama sa manok nanuktugaok, 

“Dungga kining among syaok! 

Kaloy-a tawon kaming mga uk-ok! 

Dugmoka kanang mga Alimatok!” 

Sa kakurat ang utok ko natiurok, 

Samtang ang ulo sa unlan nabagdok, 

Naputol lagi ang akong paghagok 

Ug mibahakhak ug miaguk-ok… 

-- DON PAGUSARA 

Davao City, Philippines

alampatnong pilgrimahe sa panahon sa pandemya

Kining ambongang gamitoyng abog sa Kinaiyahan 

nga ganahan makighilawas sa unod nga tawhanon 

sa abotanang nahimong mga tunglong kamatayon, 

mikuniskunis sa mga buhing gihay sa katunhayan 

ingon nga mihabas og di-maisip nga kagusbatan 

sa mga alampatnong galeriya sa tawhanong kalag. 

Ania nasang-at kanatong mga superyor nga nilalang,

sa atong tawhanong kaigmat ug kamabayanihon 

ug sa labyog sa atong mga obra, ang pagsumpo 

sa laksot nga kadaot nga gipahigayon niining dangan, 

o ang pagpakahilom ug pagpahiayon sa iyang kapritso 

paglampingas sa mga matahom bulak sa atong kalikopan. 

Daghang mga katingalahang lalang ang atong nahikyad 

sa kalibotan niadtong gawasnon pa ang panahon: 

Atong dila nagbutyag og kinumong tingog sa balak 

isip hinagibang nagtul-id sa mga sayop sa kasaysayan, 

atong awit nakatandog sa mga desperadong kalag 

ug naglalik kanila isip mga iskultura sa paglaom. 

Apan ang anino sa kataslak nagpangitngit karon 

sa mga dalan sa atong pilgrimahe ngadtos kagawasan; 

ingog mga ilo nga gihikawag mapinanggaong amuma 

nangindahay ta sa mabulokong balangaw sa gugma nga 

motulay sa atong damgo ngadtos hilwas nga kahilunaan 

luwas sa mga kasakit ug sa mga hulga sa kamatayon. 

Ngano bang uska gamitoyng tunokong lugas sa abog 

makaparalisa kanato ilawom sa gabok nga kahilwas 

ug usabon atong dagway sa maskara sa kahadlok? 

Nganong ang di-mabali nga bukton sa balaod mohakop 

man kanato sa kantalita sa iyang puthawng kamot? 

Ang nagsigeg galing nga kagutom wa gayod mapugngi 

sa kapintas sa pulis ug sa inutil nga galingan sa gobyerno! 

Di ba angayng ilabyog nato atong panan-aw sa halayo? 

Ngadto sa may ganghaan sa bag-ong kabuntagon, 

atong mga kasingkasing maglukso-lukso dungan 

sa kundas sa naghiphap, nagtalidhayng mga sapa nga 

maoy mosung-ay sa atong mga alampatnong damgo 

ngadto sa pilgrimaheng yuta sa hilwas nga kalibotan! 

Dali! Ipasunding ta mga bul-og sa pagbati sa atong kalag 

nga angayng ipaundayon sa kabuot sa Kinaiyahan...

diin ang mga kundatang huros sa hanging Habagat 

nakigromansa sa tam-isong agik-ik ni Amihan, 

diin piyak sa kalanggaman ug tabyog sa kadahonan 

miabay sa koryograpiya sa mga balod sa kadagatan. 

Ug ang mga bathala, pula ang mga aping sa kahimuot 

nagalantaw gikan sa ilang nahilunaan sa pilgrimahe 

sa mga Alampat, lango sa mga kadaogang naani 

sa ekstrabagansa sa mga pagbati sa kasingkasing, 

sa kahunit sa kalag batok sa mga hulga sa kamatayo’g 

kahubo sa kagawasan ug pagka duas sa mga balatian. 

-- DON PAGUSARA 

Davao City, Philippines

salirawan sa kaliwat

Imong giugmad ang nawong sa panahon, 

Ug ang tubig asgad nga miagay 

Sa imong lawas ug galamhan 

Nangahimong lugas sa mga damgong buhi 

Nga imong gihipli ug gitipigan 

Sa suwambi sa kasaysayan.

Ikaw ang bugtong saksi sa kamatuoran! 

Tag-iya sa hiyas sa kabilin sa kaliwat— 

Imong gipugas sa kasingkasing sa tribu 

Ang kinuptanan sa kaliwat nga bantugan 

Aron mosanay ang dugong tabunon. 

Ang lumadnong huni sa imong pinulongan, 

Ang kinaiyanhong kahulogan sa imong ngalan.,

Sumpay sa mga tudling sa sugilanong 

Gitagik sa balyan, naghimaya sa kabayanihan 

Ug mga panimpalad sa mga bagani sa tribu. 

Gilumbay sa mga banikanhong garay— 

Mga olaging, uranda, ullalim, ugayam, 

Mga saloma sa parayeg ug paghigugma, 

Mga awit nga nanagayday gikan sa tuburan 

Sa mga tingusbawan ubay sa mga sayaw -- 

Mga bukton daw mga pako sa langgam, 

Mga tiil gilubok sa yuta -- naghubit og kasakit, 

Gibakyaw ang mga kayugot, gisapang 

Ang masuklanong diwa sa pangayaw. 

Nanubay-subay sa mga tagaytay 

Ang imong pangindahay alang sa kagawasan! 

Nanuhot-suhot sa mga huyuhoy ang kaamyon

Sa imong pangilaba alang sa kaangayan! 

Imong mga damgo maoy mga putling mithi 

Nga gigiok karon ning masulayong panahon— 

Timgas nga mga lugas pinupho sa Yutang Kabilin 

Nga bililhong tuga sa imong mga ginikanan. 

Apan, kay ikaw hamiling Lumad dinagmalan, 

Bangon ug barog sa Katarungan! 

-- DON PAGUSARA
Davao City, Philippines

mensahuni sa mga tulunggon

Kubing 

mga ngabil nakigduyog 

sa mga tudlo nga nagkurog 

mga aligatong giyamyam 

sa pagpangahagbong sa mga anino 

human pul-ongi ang kilumkilom 

sa mga gihay sa kahayag 

Kuglung 

mibalod-balod ang huyuhoy 

nga miagakay sa mga langgam 

nanagingting ang ilang mga piyak 

gisugat sa bidlisiw sa kabuntagon 

ayayay! takulahaw mibadlis 

sa kahanginan daiyang bulok sa tingog, 

apan kanunayng mopatigbabaw 

ang hagtong sa matag hagtos sa sangang 

nangasapli pagpanghabas sa habagat 

Gimba 

hugot sa baroganan nga mikapot 

ang mga tagungtong sa kasingkasing 

subay sa kundas sa mga lapalapang 

nagpusdak-kudlis og lumadnong sayaw 

sa panimpalad ug pakigbisog—langkob 

sa nag-alimpulos nga pangayaw 

 batok sa langyawanong mga laraw 

Dabakan 

nangagun-ob nga mga tukon sa langit, 

dalugdog nga mibuhagay ug nanugwak 

sa mga kabhang sa bungtod ug mga bangilid 

nakig-ambahan sa daghong sa mga busay, 

dagpas sa huyohoy gigaray sa mga pako sa agila 

duyog sa pululong-gong sa mga agong, 

mikitiw ang pulahong dila sa balyan—ay! 

dihadiha natagik ang dagmay sa kaliwat, 

gitaklap sa mga ugdo sa dughan sa yuta. 

Tularoy 

tadlas sa gilapdon sa sidlakang langit 

namisikpisik ang piliik sa libulibong langgam 

giagakay ang nanidlit nga bidlisiw sa adlaw 

ngadto sa mga suok-suok sa balatian sa Talaingod, 

Liangga ug Pangantucan... nalambod-lambod 

ang ilang tiliis sa mga gihay sa hangin nga 

nangalisbo sa gisabwag— ay! kasakit ug kamatayon. 

-- DON PAGUSARA 

Davao City, Philippines

mga mugbong witik sa dila

Pikas Pako sa Alibangbang 

May nakaplagan akong 

pikas pako sa alibangbang 

sama katahom sa kaadlawon. 

May garas-garas ang nawong 

sa kagabhiong nadan-agan 

sa iyang pasumbingay. 

Talamdan sa Kasingkasing 

Ang mahimatyagong kalag lamang 

maoy nakakita sa duas nga dagway sa hustisya 

kay ang kasingkasing nga daling matandog 

sa iyang pagsaksi sa labing linuom nga kasakit, 

pag-antos, panaogdaog, bisan ang nagtakubang 

pasundayag sa biaybiay, nakasabot nga kining 

pagbatia gasa sa iyang artistikong kinaiya. 

Nagsuhing Tinguha 

Sayo sa buntag giagda ko

pagpabangon sa talisubang nga dan-ag 

ug tuod man, sa way langan-langan 

mipalagdas ko ngadto sa balasong baybayon; 

gitaghoy-taghoy akong pangandoy 

nga dugay nang gisalag 

sa habog nga sanga sa handuraw, 

sa dihang gi-agaw ang akong panan-aw— ay, 

didto sa lapad nga baybayon 

dili layo sa nangadugmok nga balod 

nga gidalisay sa buntagong dan-ag, 

usa ka maya 

nagluboglubog 

nagkapaykapay 

naglangoylangoy 

sa balas, ug 

sa lawod usa ka tangigue 

gigisi ang sidang dagat 

mabihagong nag-arko nga 

milupad ngadto sa langit. 

Paglaglag 

Giayo nato’g salsal 

sa langyawng pandayan 

ang atong dila, 

gibaid ug gitalinsan 

aron makaduslak 

sama sa dagang 

ni Shakespeare nga bantogan 

ug giunay natog laglag 

atong kaugalingong kaliwat. 

Tambubukag 

Morag tuko pero dili tuko; 

morag pak-an pero 

way tinuod nga pako, 

mag-ilis-ilis 

sa iyang sapot 

pahiayon-ayon 

sa iyang palibot, 

ug di na mailhan 

unsay tinuod kolor 

sa iyang ngalan. 

Daman ni Huwan Hanggaw 

gutom uhaw 

init huwaw 

yawyaw yagaw 

opisyales tiawtiaw 

opisina hugaw 

gisilhigag taphaw 

kamot may kagaw 

salapi gikawkaw 

katawhan tiyabaw 

politiko way ulaw 

bagag nawong misiaw 

samad ngutngot suliyaw 

libulibong kumo gibakyaw 

libulibong tiil nalambod sa alisngaw 

singot sa aspaltog yuta nanglugmaw 

lang-og sa kanal gikutaw 

layaglayag kayabkayab sibaw 

gumamela sa kalimutaw 

sakayan sa dalan lutawlutaw 

ekspedisyon gilusad panaw 

layo gilantaw 

lunhaw gitataw 

isla migimaw 

waw waw waw! 

 -- DON PAGUSARA 

Davao City, Philippines

alampatnong pilgrimahe sa panahon sa covid

Kining ambongang gamitoyng abog sa Kinaiyahan 

nga ganahan makighilawas sa unod nga tawhanon 

sa abotanang nahimong mga tunglong kamatayon, 

mikuniskunis sa mga buhing gihay sa katunhayan 

ingon nga mihabas og di-maisip nga kagusbatan 

sa mga alampatnong galeriya sa tawhanong kalag. 

Ania nasang-at kanatong mga superyor nga nilalang, 

sa atong tawhanong kaigmat ug kamabayanihon 

ug sa labyog sa atong mga obra, ang pagsumpo 

sa laksot nga kadaot nga gipahigayon niining dangan, 

o ang pagpakahilom ug pagpahiayon sa iyang kapritso 

paglampingas sa mga matahom bulak sa atong kalikopan. 

Daghang mga katingalahang lalang ang atong nahikyad 

sa kalibotan niadtong gawasnon pa ang panahon: 

Atong dila nagbutyag og kinumong tingog sa balak 

isip hinagibang nagtul-id sa mga sayop sa kasaysayan, 

atong awit nakatandog sa mga desperadong kalag 

ug naglalik kanila isip mga iskultura sa paglaom. 

Apan ang anino sa kataslak nagpangitngit karon 

sa mga dalan sa atong pilgrimahe ngadtos kagawasan; 

ingog mga ilo nga gihikawag mapinanggaong amoma 

nangindahay ta sa mabulokong balangaw sa gugma nga 

motulay sa atong damgo ngadtos hilwas nga kahilunaan 

luwas sa mga kasakit ug sa mga hulga sa kamatayon. 

Ngano bang usa ka gamitoyng tunokong lugas sa abog 

makaparalisa kanato ilawom sa gabok nga kahilwas 

ug usabon atong dagway sa maskara sa kahadlok? 

Nganong ang di-mabali nga bukton sa balaod mohakop man 

kanato sa kantalita sa iyang puthawng kamot? 

Ang nagsigeg galing nga kagutom wa gayod mapugngi 

sa kapintas sa pulis ug sa inutil nga galingan sa gobyerno! 

Di ba angayng ilabyog nato atong panan-aw sa halayo? 

Ngadto sa may ganghaan sa bag-ong kabuntagon, 

atong mga kasingkasing maglukso-lukso dungan 

sa kundas sa naghiphap, nagtalidhayng mga sapa nga 

maoy mosung-ay sa atong mga alampatnong damgo 

ngadto sa pilgrimaheng yuta sa hilwas nga kalibotan! 

 

Dali! Ipasunding ta mga bul-og sa pabati sa atong kalag 

nga angayng ipaundayon sa kabuot sa Kinaiyahan

diin ang mga kundatang huros sa hanging Habagat 

nakigromansa sa tam-isong agik-ik ni Amihan, 

diin piyak sa kalanggaman ug tabyog sa kadahonan 

miabay sa koryograpiya sa mga balod sa kadagatan. 

Ug ang mga bathala, pula ang mga aping sa kahimuot 

nagalantaw gikan sa ilang nahilunaan sa pilgrimahe 

sa mga Alampat, lango sa mga kadaogang naani 

sa ekstrabagansa sa mga pagbati sa kasingkasing, 

sa kahunit sa kalag batok sa mga hulga sa kamatayo’g 

kahubo sa kagawasan ug pagkaduas sa mga balatian. 

 -- DON PAGUSARA 

Davao City, Philippines