lima ka gatos nga latos sa pag-antos

 

I

Lima ka gatos nga latos sa mga pag-antos 

maoy balos sa kalag nga nakaila og diyos 

sukad gigapos ug gilugos atubangan sa krus 

ug sa kabos nga mga santos nga di motestigos. 

II 

Gisaulog sa mga hungog ang dungog sa kalibog 

ug ang panghinambog sa mga hakog ug mga luog 

nga hubog sa kaibog ug way ugam sa pagpangilog-- 

isog og baho-- mipapa sa panit, unod, ug bukog. 

III 

Lima ka gatos nga likos sa bitin nga limbongaros. 

Lima ka gatos nga danyos sa lainlaing mga hul-os. 

Gisaulog sa mga isog kadtong mga kilat ug dalugdog. 

Padayong gabarog ug gihalad ang kinabuhi ug kusog! 

 -- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

taliwala sa entropy

padulong sa kayagaw

ubos man o ibabaw.
maoy kanunayng kagaw
diri sa atong panaw.

ang tibuok mabuak
buak mabuak-buak.
maninuod ang bakak
mohari ang tabaghak.

daan nang gipanagna
kaguliyang sa yuta.
way kahayag sa ugma
gikahadlokang hadla.

kanang adlaw mapagngan
magun-ob kalibotan.
mapuo ang katawhan
kasakit ray dangatan.

maayo na lang gani
liwat ko sa bagani
pito ang kinabuhi
di mobati'g kabuhi.

pito ang among langit
didto walay kasakit
didto walay kangitngit
buhong sa pakigdait.

kining tanang kagubot,
ang di pagkasinabot,
kon asa ni mosangpot
di na mi manginlabot.

kay daan nang nasayod
niadto pas pagsugod
nga ilad ray matuod
dinhi niining nasod.

ug moabot ang takna
matuman mga tagna
mobangon ang nahapla
motindog ang nahagba.

maong dili mahadlok
sa among pakigbatok
ug sama sa tapurok
moasdang ug mohurok.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

sa inahan nga naupos ang kinabuhi taliwala sa kapit-os nga gigapos sa mga salin sa gubat

Wa pa koy buot niadtong panahona.

Kanunay kang mopahimangno kanako,
Sa akong paghimog mga hinagiban.
Kanunay ka nga magyawyaw sa kasuko,
"Unsa, gusto nimong mahimong rebelde?"
Mogawas na lang kos balay kay way hanaw
Kon unsa kadtong imong mga gisulti
Kay wa pa man koy hanaw unsay pangayaw.

Kaniadto migama kog mga bangkaw
Gikan sa tayaon nga molyeng nakaplagan
Sa dalan, human sa akong panginlaraw
Samtang mibundak ug way hunong ang ulan.
Ug gikan sa paghimo og mga tuksi
Migama sab ko og mahait nga tag-i
Kay gisumhan sab ko og sigeng pananggi
Sa maisan nga dili kitay tag-iya.

Gihikalimtan ko sa inyong panahon
Niadtong nanlagyo kamo sa Agusan.
Samtang mipalawod ko sa akong damgo;
Mitaliwan ka nga wa koy hinanawan.
Ug maong way laing nabilin sa dughan
Gawas sa nagdilaab nga kaligutgut
Nga migamag bag-ong mga hinagiban
Alang sa mga gihimong kalalaut.

Wala ko mangandoy nga mopahilayo
Apan dili na gyod tingali mapugngan
Ang pagbukal sa gipanunod nga dugo
Kay kita puohon man isip katawhan.
A, way kapahulayan ang sama nato
Way kalinaw ang atong mga banuwa
Sukad mapukan ang atong mga datu,
Sukad mapukan ang atong mga bae.

Sa ulahing yugtos imong kinabuhi
Nahinumdom ka kaha sa imong anak
Nga nakita nimong liwat sa bagani
Maon nga daghang gabii kang mihilak?
A, panahon kadto nga ako gianod
Sa mga unos sa akong kasingkasing
A, panahon kadto nga ako misunod
Sa dalan nga misugod sa Dulangdulang.

Wa na nako ihapa ang katuigan
Kay way kalainan ang niadtog karon.
Wa na sab ko mangitag handumanan
Kay ang kapit-os way lami nga dumdumon.
A, sama sa inahan ko nga banuwa,
Kanang kapait sa imong gidangatan
Ang tambal nga unya maoy mopasibwa
Sa gihandom nga hustisyag kaangayan.

Makauma da su taghapoy alima!
Ug ang tanang utangan iyang paninglon.
Makasagad da su Bae Manganingga!
Ug ang tanang ilo iyang amomahon.
Mapakdeg da su sandigan lumalambong!
Ug mangatigom ang nagkatibulaag.
Mabayaw da asem su Datu Magampong!
Ug ang nahapla mobalik sa pagbarog.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

kitanglad

Gahapon, gihidlaw ko sa alimyon sa imong lasang,

pan-os pan-os nga inalisngaw sa nangadagdag nga mga sanga ug dahon,
bugnaw nga hinungaw sa gilumot nga mga karaang bato sa imong 

mga sapasapa, tam-is tam-is nga kahumot sa mga tayubo sa gigabok 

nga mga bunglo, ug ang lab-as nga gininhawa sa di maihap nga mga dahon 

sa nanigulang nga mga kahoy nga kanunay motungha sa akong mga damgo.

Karon, mibugwak sa akong kasingkasing ang kaaghop sa imong mga tuboran,
nga kanunay motambal sa kauhaw sa akong kalag,
niining panahon nga ang among kaliwatan
padayon nga gihasihasi sa kagutom, sa kamatay ug sa kawalay hustisya.

Ugma, mosaka ako sa kuta sa imong dughan
aron ibanwag ang kahayag nga mohatag og katin-awan
sa dalan sa among kagawasan,
inubanan sa mga anak sa kilat ug sa dalugdog
molugsong kami nga buhawi aron puuhon ang mga sagbot sa patag
ug dungan sa kamangtas sa ting-init among daoban ang kakognan 

nga dugay nang nangawat sa among panulundon. 

Ako ang kedaw sa tanang kapanahonan.
Ako ang talabusaw sa tanang panggubatan.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

anakon ku

Ayawg hilak, ayawg kahadlok

Labaw sa tanan ayawg kalimot.
Sa dughan, sa dughan itisok
Ang dilaab sa kaligutgut.
Moabot ra sab ang tingsunog
Moabot ra gyod ang tingsunog!

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

kining matamata nga ginganla’g kinabuhi

Ikaw ug ako

Ibabaw sa bato
Gabiing dulom
Apan way dag-om.
Ako nanaghap
Akong maihap
Tanang bituon
Sa kagabhion.

"Unsay matuod?
Unsay tinuod?"
Nangutana ka
sa makaduha.
Akong pahiyom
Akong kahilom
Maoy mitubag
Sa imong kalag.

Ikaw miduko
Dungan ang ampo
Nga unta ugma
Ang manalagna
Mosugid nimo
Sa makatulo
Nga kinabuhi
Maoy bahandi.

Ako mihangad
Mata milupad
Ngadto sa wanang
Diin way laang
Nga yagayaga
Sa hunahuna.
Duha ka buta
Buta tang duha.

Kahibulongang
Kamatuoran
Nga ang anino
Way ginikanan
Way sinugdanan.
Wa gyoy matuod.
Wa gyoy tinuod.

(alang ni Liza Medallon Sungkit nga wa makahuman sa iyang Masters karong semestre tungod sa bug-at niyang mga pangutana nga dili buot tubagon o kaha dili gyod matubag sa mga propesor nga ang pagkaotoridad ra maoy katarongan.)

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

kulaman, ako ug ikaw

Nahinumdom pa ba ka?

Ting-init to sa Abril
Nangaligo tang duha
Hubo ka, wa ko'y purol.
Wala ta manumbaling
Sa katugnaw sa tubig,
Buhi nga walingwaling
Ang kanato naniid.
"Maglumba ta," matod mo.
Ug dayon kang milangoy
Padulong sa dakong bato.
Ako, miupok nga ukoy.
Sugba’g saging kalabanghan
Sugba’g pait, ug kayumang
Maoy mihaphap sa tiyan
Gikan pag-ambak sa Bagang.
Handuman ra’y nabilin
Sa dalisay nga katam-is
Sa atong mga pahiyom
Samtang nagkitkit og mais.
Kahayag nga nagadan-ag
Maanyag nga Bulalakaw,
Napatik sa akong kalag—
Kulaman, ako ug ikaw.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

makabugwas

Matamata matag tan-aw
Limbongang kahayag sa adlaw
Matinud-anon mang kangitngit
Arang lang kini sa kasakit.

Alingugngog matag paminaw
Nining kahilom sa kamingaw
Ug ang pitik sa kasingkasing
Lingganay nga mobagting-bating.

Gilokgilok ang matag hikap
Sa salabutan mong malantip
Miyukbo sa imong pahiyom
Kining kalag kong wa’y paglaum.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

sa namomba sa davao

Mobuto ang inyong apdo!

Malanay ang inyong atay!

Mapulpog ang inyong bukog!


Mapus-ag ang inyong itlog!

-- ANIJUN MUDAN-UDAN                                                                                                                      Malaybalay, Bukidnon, Philippines

matod pang abang

Sa kuriskuris sa Treaty of Paris
Nangangkon ang duha ka ugis.
Nagkauyon ang mga tulisan
Nga ang mga isla pahimuslan.

Ang ugis nga manlulugos
Wa matagbaw sa pagpahimulos.
Gisugo ang iyang batabata
Nga mangilog pa og yuta.

Ang batabata sab nila nga tabonon
Haskang lipaya tawon sa hilabtonon.
Lupig pa'y iring nga sungkaban
Apil pa among kaldero gipanglanlan.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

mga igsoon kong lumad sa mindanaw

Giabog kita ngadto sa kabukiran

Aron maangkon nila atong kayutaan.
Karon nga ang kabukiran ilang kaloton
Kita pag-usab ilang abog-abogon.

Asa ang hustisya human kita ilogi sa atong yuta?
Asa ang kalinaw nga kuno ilang tinguha?
Asa ang kaangayan ning kristiyanong katilingban?
Asa ang paglaban alang kanatong gipanglupigan?

Ah, usa ray tataw niining tanang hitabo.
Kinahanglang armasan nato ang atong kasuko.
Tan-awa ang mga ig-agaw nato sa Mahindanaw
Nakigpirmahay na nila ang goberno alang sa kalinaw.

Unsa man, tun-an ta unsaon pagrakrak nang masinggan?
Tun-an tag pus-ag ang mga ulos malupigon?
Ang tahoron lamang ba niining maong estado
Mao ang pakapaka ug panghadla sa tanang moboto?

Unsa man, maghinurotay na lang ta anig kaliwatan?
Makiglido na lang ta hangtod sa unsa may dangatan?
Kay unsa may kalainan kon dili ta mopatay
Nga patyon man gihapon tas mga inatay?

Hala, gawas kamong mga kaliwat sa bagani!
Ihatag ta kanila ang gubat nga ilang gipangita!
Hala, gawas kamong mga kaliwat sa alimaong!
Aron dinhi niining atong isla, ato silang ilubong!

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

sa akong mga kaaway

Mga puti'g itlog

Kay hadlok maputla'g liog!
Lipot ray ikapanghinambog
Kay way sarang nga kaisog.

Hala, sige lipoti,
Ang sama nako nga mag-inusara
Nga magtaaktaak sa inyong banuwa
Hala, sige lipoti!

Apan pagbantay kamo
Kamo nga mga kaliwat sa tikasan--
Kamo nga mga walay batasan
Kay ang akong magunitan, aw, ako gyong panitan.

Sige, lipot lang taman sa ginhawa
Apan pagbantay kon akoy mobira
Kay dili ta gyod mo buhion
Bisan pag kinsang panuway inyong tawgon!

Usa ray tin-aw sa inyong buhat
Nga ang inyong buhat dili tin-aw
Kay kamo mga ulipon hangtod karon
Sa mga banyagang panuway sa kasadpan nga inyong simbahon.

Ingnon ko kamo mga ulipon sa kasadpan,
"Walay kahayag ang inyong kaugmaon.
Timan-i nga walay aso nga makumkom.
Pagbantay kay duol na ang akong mohukom."

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

paghandom

Himologan, imnon ko ang imong kaagi karong gabii

Samtang ang lami sa imong ngalan naglanay sa akong dila.

Ah, aron masinati ko ang gatosan ka tuig sa mga handomanan.

Patalinghogan ko ang awit mong nagbangotan.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

lainlaing bulok sa kalinaw

Bulaw ang bulok sa kalinaw

Alang sa nagtingsi nga langyaw.

Samtang sa gobernong way nada

Gasigasiga sab nga pula.

Ang lumad wa tawon magdahom

Nga makita itom nga dag-om. 

Kalinaw nga puti ug putli

Nganong kami gihasihasi?

Kalinaw alang sa paglambo

Nganong iula among dugo?

Kalinaw sa panaghiusa

Nganong ikaw bulok sa kwarta?

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippine

sumilaw

Siyam ka baylan nga nangabuta sa kahayag

Ang saysay sa gihuptan mo karong bansagon.

Kanus-a man mosilaw ang bituong magalamdag

Aron makakita mi sa karaan mong panan-awon?

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

bungaw ang "kalinaw"

Nalimtan na ang iligal nga palit sa Paris.

Nalimtan na ang genocide batok sa lumad.

Nalimtan na ang legal nila nga pagpanulis.

Nalimtan na ang lawom nga mga samad.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

kanang matod mo pag-uswag

Matod mo wa'y pag-uswag ang among mga banwa

ug miuswag ang kayutaang inyong gipangilog kanamo. 

Apan kon ang pag-uswag mao ang pagburot sa tiyan

sa mga tawo nga kanamo aduna'y giutang nga dugo,

hala, kan-a nang imong pag-uswag kutob sa ginhawa,

ug ayaw mi'g dalahiga sa batasan nga di makaon sa iro!

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

ikaw nga milapas ug malapason sa dagat

Kon ang matud mo kahayag makabuta diay ang kasilaw

nganong biyaan ko ang kangitngit sa akong mga adlaw?

Kon ang matud mo kamatuoran motambog kanako sa kalayo

nganong isalikway ko ang matud mo bakak sa akong pagtuo?

Kon ang matud mo kagawasan ang bunga diay kaulipnan

nganong talikdan ko ang matud mo kawala koy kaalam? 

Nganong biyaan ko ang mga adlaw sa akong kangitngit

kon ang makabuta diay nga kasilaw maoy imong kahayag?

Nganong isalikway ko ang pagtoo sa kaugalingong bakak

kon ang kalisang sa linaw nga kalayo maoy imong kamatuoran?

Nganong talikdan ko ang matud mo kawala koy kahibalo

kon ang kaulipnan diay maoy kagawasan alang kanimo?

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

ang edukasyon segun sa kaliwat ni Walu

I. Kaniadtong Wa Pa'y Nakaeskuyla Namo

Wa'y mangaburosan nga dalaga.

Wa'y motubagtubag sa ginikanan.

Wa'y mobiaybiay sa lahi'g pinulongan.

Wa'y mamentaha sa silingan.

Wa'y mangawat bisan wa'y sira ang payag.

Wa'y mosimang sa maayong pamatasan.

Wa'y mamilay og kahoy aron makasapi.

Wa'y mangangkon og dili iyang yuta.

Wa'y molapas sa gikatakdang mga utlanan. 

Wa'y dili motahod sa mga abyan.

Wa'y dili motahod sa mga baylan.

Wa'y dili motahod sa kinaiyahan.

Wa'y iya-iya ug wa'y ako-ako.

Wa'y dili mosunod sa mando sa Datu.

Wa'y di mosanong sa mga balaod.

II. Karon nga Daghan Nang Nakaeskuyla Namo

Midaghan ang mga pinaangkan;

Mga batan-on sermonan pang ginikanan.

Lumad nga dila himoong kataw-anan.

Lupigan gani apil ang tuas pikas' lalawigan.

Di lang gani kalingi, mawala apil halayan.

Ug midaghan gyod ang way mga batasan. 

Naopaw mga buntod aron mabontit ang pipila.

Patitulohan apil ang yuta nga dili ila.

Ibalhin pang muhon aron moluag pang hasyenda. 

Tinuohan kuno sa buktot ang mga abyan.

Wa kuno'y kamatuoran katudloanan sa baylan.

Ug ang kinaiyahan, gimugna kuno aron mapanguwartahan.

Isig iya'g kahis kay mao kuno'y maayo.

Kay demokrasya na kuno, wa nay pulos ang Datu.

Ug basta di masapnan, ang salaod way sapayan. 

III. Ang Edukasyon Kuno Dalan sa Pag-uswag

Maong misamot og burot ang mga langyawng limbongan?

Maong nahimong ulipon ang among kaigsoonan?

Maong daghang manimpalad tabok sa kadagatan?

Ayaw mo'g pangilad diha ulipon sa mga ugis nga demonyo.

Unsa'y pagtoo ninyo, wa mi kailag ihalas?

Kahilas god ninyo, kabalo sab tawon mi unsa'y edukado.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines

ang pasko segun sa kaliwat ni Agyu

I. Kaniadtong Wa Pay Pasko sa Amo 

Wa'y makililimos nga Badjao.

Wa'y manaygonay nga Manobo. 

Wa'y mamaskohay nga Igorot. 

Wala sa'y pasmado nga adlaw.

Wala sa'y pobre nga Datu.

Sa yuta wala sa'y gubot. 

Wa'y ilo nga di makakaon.

Wa'y balo nga di maatiman.

Wa'y estranyo nga di maabiabi. 

Wala sa'y bayi nga di palanggaon.

Wala sa'y sakop nga magutman.

Wala sa'y tigulang nga di pinalabi. 

II. Karon nga Naa Nay Pasko sa Amo

Daghang Badjao nahimong makililimos.

Aduna na'y mga Manobo nga manaygonay.

Ug aduna sab Igorot nga mamaskohay.

Sa sagad nga adlaw daghang kutasan--

Ang mga Datu nangapobre na man,

Ug ang kagubot mao nay among gidak-an.

Nangabangkol ang buhi pang' mga ilo.

Wangkig na kaayo ang buhi pang mga balo.

Ug kinsa pa'y mosalig ron sa estranyo? 

Mga bayi ron ipangbaligya na man hinuon.

Mga sakop pirmeng gukdon ang panihapon.

Mga tigulang di gani makalaum bisan sa gaba.

III. Ang Pasko Kuno Mahitungod sa Banggiitang Gugma

Maong' ilang gipangluba apil mga bata?

Maong' ilang gipang-ilog ang among yuta?

Maong' ilang gipanghiloan ang among mga suba?

Ayaw'g pataka diha kaliwat ni Hudas.

Kaila sab tawon mis nawong sa mangtas.

Kay niadtong wa pay Pasko, wa pa sab mo.

-- ANIJUN MUDAN-UDAN 

Malaybalay, Bukidnon, Philippines