alang sa magtutudlo og English Literature sa highschool

Kon naestudyante ko nimo, ako unta'y dahunog 

nga motiklaob sa imong mga kangaya anang ritmo 

sa iambic pentameter. Ako unta tong dalugdog 

nga makaurog ug makahugno sa mga simbolo 

ug metapora sa imong mga gino-o sa dagang 

sa laing nasod. Sus, kon naestudyante ko nimo, 

ako unta tong kilat sa pagpanupak. Makapukan 

sa imong tinuntong tinuohan nga dirty ra kuno 

ang inahang dila kompara sa tila sa inglesero. 

Susmariya, maayo ra pod nga wala tika mamaestro— 

dili tingali molupad akong mga berso ug huni. 

Sama sa mga sonnet sa imong mga estudyante, 

tingali akong tingog mopabilin pod sa kahilom. 

Masalaag ug gaduhiraw sa mga langyaw nga urom.

-- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

hulagway sa kanhing artist

Kon unsa kalimpyo ug malinawon 

ang imong mga obra sa una, bawion ra 

sa nagkaguliyang nga pangutok sa tiggama. 

Angay gyod ikatingala apan kon lantawon 

usab ang imong mga dibuho, anaa na 

tingali daan ang mga timailhan. Wala 

sa mansanas ug uban pang bunga 

sa kambas apan anaa sa anino ug kangitngit 

limod nianang kalibotan nga hingpit 

sa imong panan-aw. Kanang kangitngit 

nga wa'y gilak gikan sa bituon. Kon nabantayan ko lang 

kaniadto, din-a ko matingala nga ilawom 

sa imong limpyo nga panamit ug panghinapay 

naglabaw ang mga baho nga yawyaw sa newsfeed. 

Susama sa imong mga libak ug bahakhak kabahin

sa mga tawo sama ni Jennifer Laude. Kay, lagi, 

si Adan ug Eba ra kuno ang gimugna sa Sinugdanan. 

Pati sab imong kaligutgot, diin lanog imong panghimaraot 

kabahin sa mga gadala og plakard. Matod pa nimo, 

ang pagbalik sa bulawanong panahon makab-otan lang 

sa kinum-os sa kumo ug uban pang timailhan 

sa padak-anay og lagay—kamangtas sa tigre, kuko sa agila— 

bahala’g usa ra sa liboan ka bisti sa busawon nga buwaya. 

Ug matod pa nimo nga angay ra ipangsunog 

ang mga pa-woke-woke kuyog sa mga libro 

sa kasaysayan aron mahilom ug way-labad sa ulo— 

Hay, pagkahalap sa mata nga nagmugna 

sa mga obra kaniadto. Matag higayon 

nga mahinumdoman ko ang pagka-walay-imik 

sa imong alampat. Makabungog gyod ang kahilom 

ug makabuta ang kangitngit sa mga anino luyo 

sa kahapsay nga imong gihulagway. Makaingon ko 

sa kaugalingon karon nga tipik ra diay to sa tibuok 

hulagway, diin ang kalibotan nga hingpit 

nalakra sa kalimutaw sa masupilong gino-o, 

diin tataw ang kalimpyo ug kalinaw 

nianang matang sa impyerno. 

-- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

kuwarto

Sa wala pa masugdi’g limpyo, 

gisud-ong nako ang nahabiling kaguliyang 

sa kuwarto sukad sa akong pagbalik 

gikan Cebu. Sa gabok nga estante 

ngadto sa angso sa banyo, baligho gyod 

nga nagbarog pa ang kabinet kilid sa higdaanan. 

Giabli nako ang hunos ug ilawom sa lawalawa 

ug mga papel nga kinum-os, napalgan ang daan 

nga mga daang kuwaderno nga tag-diyes pesos pa 

kaniadto. Diha sa pahina, ngilo na sa dunggan 

ang mga huni ug berso nga namugna 

gikan sa mga malaay nga gutlo, mora’g kuro 

sa mga anay nga nangutkot sa dulom. 

Huma’g nanaw-nanaw sa palibot, igo ra ko 

mipahiyom. Sa tanang wala mabantayan 

sa dugay nga pag-inusara, nagkatin-aw 

ang mga posibilidad samtang nagtutok ko 

sa tipak ug lama sa samin. Hinuon, naa pa 

ang kahimuot sa kagubot, nakaingon ko 

nga lahi tong tawhana ang nakapuyo 

diri sa una. Medyo limpyado na ko karon— 

medyo. Sa tanang naamgohan sa higayon, 

nahimuot ko’g hunahuna sa hitsura 

ining kuwarto inig human sa pag-ayo, 

pagpuli, pagpanilhig, ug pagpanarapo. 

Ayom-ayomon kon unsa pa’y puyde 

magamit ug ilabog ang mga dili na 

kinahanglan. Unta ang resulta 

ingon kahayag inig tukas sa kortina, 

ug ang kalag mahimuyo sa kapresko 

sa lawak. Inig makapanghupaw ko 

sa kalinaw, unta puhon motungha 

ang kadtong idlas nga balak 

gikan sa kinauyokan nga suok 

sa dili pa kini moikyas sa tinghagok. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

ang gidudahan nga tanghaga

Matod pa nimo, parehong gibugkos 

sa tanghaga ang balak ug magbabalak. 

Apan unsa gyod nang tanghaga nga gabugkos 

nianang duha? Kon badbaron nato ang baligtos 

nga nagsumpay sa gama ug manggagama, 

angay pod ba ilakip ang gam-anan diin nahimutang 

ang tigbuhat og obra? Kon tutokan pa gyod 

ang pinulongan isip hilo sa hablon, tingali 

mabatyagan ang balighot ug desinyo 

sa lainlaing puwersa nga nagtuliyok 

sa kasaysayan. Hinuon, utro ra ko 

nagbanabana sa giduhiraw nimong tanghaga. 

Apan, kon ang tumong sa imong panultihon 

kutob ra sa pagsalimoang, morag mananap 

sa lapad nga nataran nga gikoralan, hinaot 

dili busal ang imong pagdeliryo sa misteryo. 

Dili antiyohera nga gihiktan sa eskalawag 

nga binayran sa tagolilong nga amo 

aron masampongan imong talan-awon 

sa kalibotan. Hinaot pod ang danguyngoy 

sa imong obra wala luoki og kabestro 

aron dili mapamatud-an ang bilanggoan 

sa kahiladman. Unta imong pagromansa 

sa tulokibon dili usa ka dakong palusot, 

aron mapasagdan lang ang hinungdan 

sa urom sa mga gihikawan og kaugmaon. 

-- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

hekasi

Niadtong hapona, gipadayon 

ni Sir ang lektyur bahin 

sa mga pamuno sa Pilipinas. 

Igo-igo ra gyod ko nakaapas 

kang Aguinaldo ug Macapagal 

niadtong miaging semana. 

Ug halos naminhod 

ang akong kamot sa pag-alsa 

sa lingkoranan. Gihunghongan ko 

sa akong klasmeyt bahin sa tanang 

gipangdiskas sa wala pa ko 

siloti sa maestro—nag-oratoryo 

si Sir bahin sa kalamboan 

ug kahapsay sa Bagong Lipunan. 

Sa dihang naglanog ang pangutana 

bahin sa “Gingharian sa Maharlika,”

nasapnan niya akong pagduka. 

Gipukaw ko sa akong mga klasmeyt 

ug gidiretsohan ko niya'g pangutana 

kon unsa nang matang sa gingharian. 

Blangko ang akong nawong bisan tuod 

nagkuyamod ang simod ni Sir ngadto 

sa mapa nga gipilit sa blakbord. 

Pakapinan pa'g tudlo sa pamilyar nga mga isla. 

Nag-inusara og pungko taliwala sa 

China, Malaysia, Indonesia, ug Thailand. 

“Tonto, do you not know what this is?” 

Nakusog ang tingog ni sir. “Iro nga gikapon… 

Nagpasuso sa agalon?” Mitubag ko, 

nanghuy-ab. Unya kon Iningleson pa 

ang sunod nga panghitabo, 

the rest is history. 

Halos magkinse na ka minuto 

ang akong pag-alsa. Naghilom- 

hilom ang mga estudyante 

samtang nagpadayon si Sir 

sa iyang pagkabanha. Dihang gisublian nako 

og tutok ang mapa, nakaingon gyod usab ako 

sa kaugalingon: mora bitawg iro nga gikapon. 

Sa tanang nakat-onan sa katuigan sukad 

niadtong hapona, natatak sa utok 

ang mga nawong sa mga klasmeyt. Igo lang 

nagtando-tando sa mga binutbot 

sa maestro samtang akong kamot 

nangugat pagkumkom-kumo. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

kabahin nianang "lunsay” nga baroganan

Bisan pa’g kamo pa’y moangkon 

nianang bantawan sa nasod, 

bisan pa’g inyong bersyon sa dila 

ang moalingawngaw sa teyatro 

sa katilingban, ug bisan pa’g kapila mo 

magsinghag batok sa mga tingog 

nga gituohan ninyong hinungdan 

sa suliran sa Kabisay-an, dili gihapon 

mapapha ang utlanan nga gabahin 

sa tigpamaba ug tigpaminaw. 

Dili gihapon mapukan 

ang tagolilong nga bungbong--

gabara sa mga linalang 

nga utro pod ilang suliran,
nasapawan sa inyong gipangyawyaw. 

Inyong baroganan wala’y kalainan 

sa inyong gikontrahan. Bisa’g unsaon 

ninyo’g tinguha anang lunsay 

nga kaugmaon, dili gihapon 

makahugno sa mga andana 

anang matang sa teyatro 

nga wala sukad misantop 

sa lumadnon nga panghunahuna. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

ok-ok

Okay ra na. Mawala ra ning 

pandemya. Basta mag-ampo ta 

kanunay kang Lord. Ayaw na’g pangutana 

kon kanus-a kutob ta magluklok 

sa panimalay. Okay ra lagi na. 

Agwanta lang mintras nayagaw pa 

ang mga halangdon nga maka-porsento

sa atong buwis. Ay’ na’g palag parehas 

sa mga tawo nga nagbagutbot sa gobyerno. 

Okay ra na, basta ayaw paminawa 

ang kasaba diha sa balita. Pek News na 

kon puros negatibo! Hunahunaa nga buhi pa ka. 

Pagbantay-bantay na lang anang birus 

ug pasagdahi ang mga dinakpan ug gihikawan. 

Okay ra na. Pasalamat lang ni Lord 

nga naa pa ka'y ikagasto. Pag-Tiktok na lang 

kaysa mabulabog sa mga nag-aligutgot ngadto 

sa nag-manyanita. Maypa magdagkot ka’g dolomite 

unya ihithit kini sa pinunit nga tambutso. 

Pakapini dayon og kerosene para mental health. 

Okay ra na. Pagpuyo lang diha kaysa malakip ka 

sa statistiko sa nagkasakang mga kaso sa nagsakit 

ug nangapanaw. Kon duna kay angay pasanginlan, 

kadto nangaipit sa kapit-os kay sigeg gawas-gawas, 

labi na tong gapatagad sa ilang plakard. 

Okay ra na. Sala bitaw nga matawong kabos, 

matod pa ni Santo Bo Chanezs. Iya-iya lang ta 

sa pagpaningkamot. Sa sige’g bagutbot, 

ingnan pa lang salot, terorista o komyunista. 

Okay ra na. Pati ang hinungdan nga naabtan ta'g

pandemya—gumikan sa Amô nga gatila 

ug gatsupa sa dragon sa Tsina—malubong ra 

gihapon sa kalimot. Okay ra gyod na, basta 

tumani lang ang yawyaw sa Amô sa Palasyo
susama sa atong pagbinut-an kang Tatay God. 

Tan-awa imong mga idol nga silang Mocha, 

Maharlika, BanatBy, Badoy, Thinking Pinoy 

ug Sasot. Nagpahayahay sa ilang lawak. 

Gabulatik sa kamaayo ni Tatay Amô, 

daw gatsupa sa iyahang lagay diha 

sa mikropono nga ilang gisibya-sibya. 

Ilaron ra ka anang mga doktor ug iskolar 

sa nasod. Aynag palag ni Amô, Baboy, 

ug Tiki sa Palasyo. Magpatuo lang 

sama nilang Senado Sotsot, Gago, Boto 

ug uban pang sipsip sama ni Sekretaryo 

Kiki da Turd. Okay ra na, basta pagluhod 

diha sa inyoha ug pag-ampo. Ma-okay ra 

lagi ta. Timan-i gani, inig hanaw sa pandemya, 

mag-party-party ta sama sa manyanita 

sa berdugong butakal nga si Tubol Desinas. 

Apan sa higayon nga mangamustahay ta 

sa usag-usa ay’ ko’g pangutan-a 

kon tawo pa gihapon ta. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

kon ang atong kinabuhi susama sa ‘shounen manga’

             Baligho ang hapon niadtong una natong pagkita. Igo ra ko miukoy og gawas sa pultahan aron makaadto og Booksale, samtang nagpungko ra ka sa tugkaran. Sama sa mga eksena sa shounen manga, diin nag-inatbangay ang duha ka geriro, nag-abot atong panan-aw ug napalgan ang kaamgiran sa atong nawong-- lisngag nga ilong, hinapay nga mora’g gisagpa sa bagyo, ug labi na atong kilay nga sama kabalbon nilang Kenshiro ug Shin. Pangutan-on unta tika kon unsa’y tuyo nimo anang higayona apan tataw gyod imong pagmug-ot; imong kilay mora’g palito nga padung idagkot. 

                Wala ra unta tong hapona. Sa dihang nahibaw-an sa sunod adlaw nga maguwang diay tika sa liki nga kawayan, nalabaw ang akong pagkatunto, labi na sa pagduhiraw kon sinulagma ba o tinuyo ang pagbansag natong duha, diin ang kahulogan sa akong “Mark” adunay kalabotan sa pagbakbak ug ang imohang “Gideon” mitunong sa paghiwa. Namasin gyod ko kon mao-mao ni'g pattern sa magkaribal nga kahablos-- silang Recca ug Kurei-- diin ang kahulogan sa ilang ngalan aduna’y kalabotan sa gikusgon sa ilang puwersa. 

                Nahimuot gyod ko kon mangaka ba ang tadhana nga nagtakda sa atong kapalaran. Kon mahitabo ang umaabot nga panagbangga, magbinayloay ta’g kumo ug jutsu dala sa pagsinggit sa usag-usa sama nilang Naruto ug Sasuke. Tingali, kon magsinangkaay ta sa kalig-on, malabwan pa ang usa ka gatos porsento sa kakusog nilang Eugene ug Taguro. Wa ta kahibaw, basin malupigan pa silang Goku ug Vegeta, hain maglinumbaay ta kon kinsa sa ato ang makaabot sa final form—sos, over 9000 gyod ang level sa aksiyon! 

                Apan, ang kinabuhi dili sama sa manga. Dili pantasya ang kataposan sama sa kapaingnan sa tagsa-tagsa natong inahan-- parehong giilad sa tikasan nga trato. Kon lantawon usab tong higayon, wa’y dahon o gihay nga nagsadsad sa atong aura. Way linog o kilat nga nasiak taliwa nato. Ingon katin-aw sa adlaw atong hapona. Ug ulahi ra ko nakaamgo kon unsa’y nagdagan sa imong hunahuna sukad nahibaw-an nga wala ka bali-baliha sa atong amahan. 

                Kon ugaling nagpadayon og siga ang agipo sa imong mata, kini lang akong maingon: Noy, bisan tuod nga sagad sa kasulatan adunay kataposang yugto, ang kinabuhi dili mohunong. Bisan pa’g mabaliktad ang atong kahimtang, ug mahitabo man o dili ang sunod natong engkuwentro, mopadayon lang og tuyok ang palibot. Kon duna may nahabiling dilaab sukad sa atong pagsugat, igo ra nang maugdaw, maabo, ug mapadpad sa dulom nga bahin sa kalibotan. 

_____________________________________________________________

• manga: komiks o graphic novel sa Japan 

• Shounen: komiks para mga batan-on nga laki. 

• Kenshiro, Shin: Bida ug kontrabida sa “Fist of the North Star” 

• Recca, Kurei…Gikusgon sa ilang susamang puwersa: Si Recca ug Kurei mao ang bida ug kontrabida/ deuteroganist sa “Flame of Recca”. Gumikan sa ilang pagkahablos, pareha silang duha adunay puwersa sa kayo apan lahi ang kolor niini, Unya, misubay kini sa kahulogan sa ilang ngalan. Pananglitan, ang ngalan ni Recca nagpasabot og “raging fire” diin misubay sa kahil nga kolor sa iyang puwersa, samtang ang ngalan ni Kurei nagpasabot og “crimson beauty” diin krimson ang kolor sa iyang puwersa. 

• Jutsu…Naruto, Sasuke: Si Naruto ug Sasuke mao ang magkaribal nga mga bida sa “Naruto” manga. Kay ang istorya nipahamutang sa ninja world, ang haylayt sa aksiyon anaa paggamit sa jutsu kun espesyal nga teknik. 

• Usa ka Gatos Porsento…Eugene, Taguro: Si Eugene ug Taguro mao ang bida ug kontrabida sa Yu Yu Hakusho (Ghost Fighter sa Pilipinas). Ang linya “Usa ka Gatos Porsento” maoy ilado nga linya ni Taguro sa mga ulang anib sa Dark Tournament arc. 

• Goku, Vegeta… over 9000: Si Goku ug Vegeta mao ang magkaribal nga karakter sa Dragon Ball Z ug Dragonball Super. Ang over 9000 kinuha gikan sa linya nga “It’s over 9000” sa English dubbed bersyon sa anime. Kining linya nahimong viral meme niadtong tuig 2006. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

padre de pamilya

Nag-sermon na pod ang padre de pamilya 

diri sa kan-anan, gikan nagbanha ang TV 

sa mga panghitabo sa katilingban. Iyang tono 

halos sinipra sa tikasang wangtigol 

nga nagtamudmod og pamulong ngadto 

sa mga kritiko. Matag balikas nga kinutlo 

gikan sa bahong baba sa komander-in-tsip, 

daw nagpasidungog og homilya. Giunsa niya 

og sumpay ang suliran nga nasodnon 

ngadto sa kalisod nga nasinatian sa iyang 

mga anak? Ambot. Nagbalikbalik lang 

ang giyawyaw nga “busa”, “dapat” 

ug “mao na” samtang galingkod 

sa trono sa kan-anan. Pakapinan dayon 

og sangyaw bahin sa pag-disiplina sa kaugalingon 

nga among gipasagdan. Gikan sa panapaw 

sa kinamaguwang bayi ngadto sa pag-adik-adik 

sa ikaupat nga anak ug wala ko mahibulong 

nga nilusot na usab ang iyang pangluod 

nga way nisunod niya sa serbisyo. “Tan-awa ko, 

pensyonado. Unsaon nalang mo inigka-tiguwang? 

Wala mo’y maambag, bisag loyalti sa inangbayan, 

wala.” Mitugaw siya daw naa pa akong mga igsuon 

diri sa balay. Mga wa’y ayo kuno: wa’y kalainan 

sa mga dinakpan ug uban pang salot sa nasod. 

Mopadungog-dungog unta ko sa gisugilon niya 

niadtong usa ka adlaw: bahin sa kursong iyang gi-cross 

enroll, diin gihangyoan ang professor nga ipapasar siya 

aron mahimong tenyente. Unya puyde sab ilakip 

ang mga kagabhion nga gasunod siya sa sinitsit 

sa mga ada nga gaagda sa suok-suok sa siyudad 

niadtong major pa siya. Apan hilom lang ko— 

ay, ma-red tag pa lang! Gidayanan na og kunot 

ang iyang dagway apan ang hinapay mao gihapon 

niadtong aktibo pa sa kampo—hinlo pa sa konsensya. 

Mibarog siya ug, milagro, nanguros. 

Nagkagangkagang og lakaw pabalik 

sa kuwarto. Mipadayon ko’g higop 

sa sabaw sa tinuwang manok. Si Mama 

nga naa sa hugasan, naghilom-hilom 

sa tibuok homilya. Naghugas 

sa mga luwag ug kalaha

samtang nagpaabot sa throwback 

teledrama nilang Echo, Yen, Sam, ug Yam. 

Hisgotan unta nako si Mama bahin 

sa nasaksihang milagro, apan sa wala pa 

moabli akong baba, naglanog ang palibot 

sa gaugot niyang bagutbot: 

“Loyalti sa imong kagaral! 

Wa ka sukad ma-loyal sa imong asawa, 

inangbayan pa kaha?” 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

free throw

Nianang gabhiona sa korte, 

nag-inusara siya. Gatutok sa ring 

daw diha ra gatuyok 

ang kalibotan. Mora’g ang buot masayran 

kabahin sa kinabuhi anaa sa bola 

nga iyang gigunitan. Mora’g tanan 

nga naggukod sa iyang hunahuna, 

maikyasan ra pinaagi sa pag-

dribble. Matag untol iyang gisubay hangtod 

nabanhaw ang iyang dinulaan niadtong 

varsity pa siya sa highschool ug college. 

Lig-on pa sa toro. Abtik pa sa bitin. Iyang kahanas 

midailos pod gawas sa korte diin gapatigbabaw 

ang kauhaw sa dula-dula ngadto sa lingaw-

lingaw sa kagabhion. Ug din-a 

maihap ang higayon nga gipahimuslan niya 

ang diniskarte sa dula-dula ngadto 

sa mga gipangagdang “kadula"--

gikan sa pagkidhat-kidhat ngadto sa 

dulaanan sa higdaanan: Pag-game time, 

wala’y depensa. Pag rebansi, 

game gihapon bahala’g madisgrasya. 

Bisan pa’g gi-one-on-one siya 

o gi-double team, igo ra 

gi-crossover-between-the-legs, 

penetration, swak. 

Bisan pa’g clutch time, swak. 

Bisan pa’g dirty play pakapinan og 

trash talk, swak gihapon. 

Ug naninuod na ang iyang mga kadula-dula, 

nakalahutay gihapon siya sa pagdaog. 

Sa iyang hunahuna, 

dula-dula ra ang kinabuhi. Apan 

nianang gabhiona, nagbarog siya 

sa foul lane. Tanang naggukod 

sa iyang hunahuna giikyasan niya 

pinaagi sa pag-dribble. Gipalanog 

ang matag untol sa semento aron masapawan 

ang higayon nga iyang gitugtan 

ang paglaglag sa kinabuhi nga 

maiyaha unta. Aron masapawan 

ang hinulga sa kagaw nga naningil 

sa nahabilin niyang mga adlaw. Miporma siya og

itsa, apan nagkabug-at ang iyang gikuptan. 

Pagwitik, milupad 

ang bola ngadto sa ring. Basi sa arko, 

sigurado unta ang padulngan niini apan wala 

motingog ang naandan nga swak. Wa’y madunggan 

gawas sa bola nga mitulbong gikan sa ring 

nganha sa iyang agtang. Taliwala sa nagsawop 

nga abog, nahinuktokan niya 

ang kangitngit: nabungog sa alingugngog 

sa gibarogan nga kahaw-ang. 

(alang sa akong amigo nga natawo sa ika-3 Hulyo 1986)

-- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

upat ka garay alang kang mawo, akong amigo

I.

Mitungha siya gikan

sa suok sa kuwarto. 

Nagkinto sa mga anino 

 sa imong damgo. Hait 

iyang kalimutaw 

daw gibaid sa kahayag 

nga nagsil-ip sa bintana. 

Sabton mo unta ang pinulongan 

sa iyang pagtuaw ug mga badlis 

sa abohon nga balhibo. 

Nagtutok siya nimo 

ug limod sa kahilom. 

Nagpabilin og lanog 

ang huyang niyang pagtuaw. 

II 

Wala nimo siya hinganli’g mga ngalan 

nga halangdon o dagnay nga nasanga 

sa iyang ari, ug wa pod nimo kutlo-i 

gikan sa iyang kolor sama anang 

Whitey, Blacky, Browny, ug uban pa. 

Imong gisipra ang iyang pagmanya-manya. 

Mitubag ka mora’g bata nga 

nakakat-on sa unang pulong. 

Nagtinan-away mo sa usa’g usa. 

Ikaw nagpuyo, naminaw kon giunsa niya 

pagtukaw ang kahilom. Ug anam- 

anam nagtinubagay mo’g “mawo”. 

Sa higayon, mora mo’g mga amaw 

nga naghinganlan og bisag unsa 

sa wanang daw kamo lang duha 

ang nagsinabtanay sa kalibotan. 

III. 

Nianang gabii, naghinuktok ka dapit 

sa pultahan, ngadto sa gibiling kahaw-ang, diin 

nakita usab ang mga higayon sa tingpauli— 

gikan sa pagkabatan-on hangtod 

sa pagtrabaho, nagpaabot siya 

diha sa pultahan, diin mikalit siya'g 

layat diha sa hawakan sa puti mong uniporme. 

Gakatkat paingon sa imong dughan 

aron magpagakos. Apan 

sa imong paghinuktok, nakita mo usab 

ang panghitabo sa miaging adlaw, diin 

napalgan mo siya sa salog, nagluya. 

Gipahigda nimo sa sabakan. Sa imong 

paghapuhap sa iyang balhibo, ningarab siya 

bisan pag gihutoy. Gihagkan niya 

ang imong tudlo sa wala pa moabot 

ang ulahi niyang pagpiyong. 

Nianang gabhiona, nadawat na unta 

ang nahabilin nga kahaw-ang diha sa pultahan,  

apan paghimas nimo sa imong dughan, 

nagkahapdos usab ang nahabilin niyang kamras. 

IV. 

Ang gibati 

nga kabug-at 

niadtong 

hapona, 

wala sa pala 

nga gibitbit nimo 

ug sa yuta 

nga gikalot 

sa luna luyo 

sa inyoha. Anaa 

sa tanang giugot 

sa paghuman 

og pagpahiluna nimo 

kaniya sa kangitngit. 

Taliwala 

sa kurog nimong 

pag-ampo, nayagyag 

ang nagpabilin niyang 

alingawngaw nga dili

malubong sa kahilom. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

panupak sa pasidaan

Hagbay rang misuksok ang lagong 

sa imong dunggan sa wala pa kini 

gitandi sa laway sa tabian. Tingali, 

wala nimo masuta kon unsay 

kalainan sa dayag nga batikos ug 

hagunghong sa tikasan. Mao nang 

dili katingad-an kon nganong 

makabungol ang kamatuoran. 

Sa suok sa napan-os nga kahiladman, 

napusa ang mga itlog sa hubag 

nga bulatik. Basin ang mga ugat 

sa utok gipistahan og mga ulod. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

jamico boys

Tua sa Jamico Eatery atong tapokanan 

niadtong naka-polo ug slacks pa tang tanan. 

Ug wala ra moabot og kuwarenta ka lakang 

gikan sa eskuylahan ngadto sa lamisa, 

diin gitipok nato atong binalonan 

ug atong panagtabi nga way paingnan— 

gikan sa napakyas nga mga tests 

ngadto sa naimbargong mga kodigo, 

gikan sa mga tagpilaw nga tinago 

ngadto sa mga higayon nga gasibat 

ngadto sa internet café 

sa di pa magsugod ang klase. 

Inig hapon, diretso na pod 

sa Jamico, diin nagtagay 

og duha ka litrong Royal. Unya, 

ang atong awit galibot lang 

sa G-C-Em-D. Sa atong mga harana, 

mialisngaw ang anghit 

sa atong tinagoang pantasya 

alang sa mga musa sa campus. 

Lakip ang dalagitang maestra 

nadamay sa atong huni. 

Didto sa Jamico, isog 

ang angso sa atong kalaki. 

Sa mga tuig nga milabay, nibalik 

gihapon ta sa maong taboan. 

Ug tuod, nagkalahi na ang ulohan 

sa atong mga istorya, mao ra gihapon 

ang dagan sa sugilanon. Unya,  

nagkasimang ang panaghinabi 

dihang na-upgrade atong ilimnon 

gikan sa Royal ngadto sa Red Horse. 

Sa atong hunahuna, naka-polo 

ug slacks gihapon ta. Apan tataw 

nga nagkalahi na ang kolor 

sa panapton, pakapinan 

og kurbata nga gabitay 

sa atong kuwelyo, ug nagkahuot 

ang hawak sa atong pantalon. 

Bisan tuod nagkadaghan 

ang uban sa atong buhok, sure na 

ang sinaysay mopaingon na pod 

sa mga tai nga padulngan, 

hain mabanhaw ang atong langasan 

nga mga kalag, hain 

mopatibabaw ang mga tinagoang 

kahidlaw sa kasamtangan 

ug kaniadto, ug manimaho

niadtong gatapok pa ta sa Jamico. 

Motuo gyod ko nga dili 

mapapha ang hinungdan 

sa atong pag-amigo. Apan, 

sa sunod higayon nga makigtipok 

usab ug mobalik-lantaw sa kaniadto— 

hain motukar napod ang mga awit 

sa kagahapon, hain mopatigbabaw 

ang pagsaulog daw kanunay tang 

mga hari-on, hain mosalimoang ta 

og tuo nga naa pa tas Jamico— bay, 

mouna lang ko ninyo. Sa wa’y 

daghang istorya, pagdamgo mo’g inyoha. 

Nahanaw na ang anghit 

sa kaniadto. Unya kadtong 

gingharian natong tapokanan? 

Ang mga haligi niini 

Hagbay na nangahugno 

(alang sa amigo nga natawo sa ika-12 Enero 1986) 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

kinaadman: unom ka eksena

(alang sa amigo nga natawo sa ika-3 Enero 1986) 

Nianang adlaw, galutang imong panan-aw 

taliwala sa blackboard ug damgo. Lampurnas 

ang hinampak sa eraser ngadto sa lamisa. 

Gitawag imong ngalan ug mibarog ka atubangan 

sa imong maestro. Gipangutan-an ka kon unsa’y 

pasabot ni Shakespeare anang linyaha: 

“…flesh stays no farther reason, but rising 

 at thy name doth point out thee.” Tataw 

sa imong kaklase diha sa blangko mong 

nawong. “Talosi!” tuaw pa sa imong maestro. 

Katorse anyos na ka, apan mao ang unang 

higayon nga nakadungog nianang pulonga.  

Nag-alingugngog kini sa imong dunggan nga halos 

gisapawan ang mga agik-ik sa imong kaklase. 

+++ 

Basi sa imong nadunggan anang matang 

sa kinaadman, kanang salamangkaha 

mabuhat lang sa kamot—wala man o tuo— 

nga inig himas sa bitin nga gabitay 

sa kinasanghang lasang, gapadayag kini 

og laing laktod sa kahangtoran. 

+++ 

Sa recess, niadto ka sa imong suki nga tindera 

sa canteen. Samtang nagpaabot kas imong 

mango shake, nadunggan nimo ang iyang tsimis 

sa usa ka tindera bahin sa school janitor nga 

na-absent. Segon sa usa, wala kuno motrabaho 

kay gibiyaan sa iyang asawa. Dihang nadawat 

nimo imong order, miigking ka dihang nitubag 

imong suki: “Unsaon sad uy! Dili tingali 

suheto mogamit og kutsilyo.” 

+++ 

Ang sinulagma nga sanglitanan 

gikan sa usa nimo ka amigo: 

Sayo gituli, apan liki ang kalaki. 

 +++ 

Matod pa sa imong ig-agaw, matod pa 

sa mga amigo, matod pa sa mga lolo 

nga nag-matod-matod sa imong dunggan. 

Sa panahon nga motul-id sa higdaanan, 

 tinuod ra ba kuno nga ang Vaseline 

 makapaayo og dry skin. 

+++ 

Sa kinahitas-an, ikaw napadpad apan 

nahagbong sa daklit nga lupad. Pagtibugsok 

ngadto sa lim-aw sa pagkabaknot, 

naamgohan mo ang kaluslos sa kinaadman— 

wala'y anghel nga gaatang sa ganghaan 

sa kahangtoran. Walay mapalgang bulahan 

gawas lamang sa imong kaugalingon. 

Naanod sa giladmon sa pagbinugtong. 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines