saturno

(hubad sa tula ni Allan Popa) 

Adunay mga dalan 

nga dili gyod tugotan 

sa kapalaran nga magtagbo. 

Sa matag hangad, bantogan 

nga magtutudlo ang makalipat 

nga kahayag sa wanang. 

Sa kalawmon sa kagabhion, 

akong nabatyagan ang kasubo 

sa usa ka halayo nga planeta 

nag-inusarang nagtadlas sa usa ka sikulo 

nagbitbit sa iyang mabihagon nga singsing 

dili niya mamahimong buhian 

apan wala pod og mahatagan. 

 -- JESSREL E. GILBUENA 

Santa Fe, Cebu, Philippines

sa lingkoranan sa may bintana sa usa ka bus

Sa lingkoranan sa may bintana sa usa ka bus 

nahunahunaan nato ang atong kaugmaon. 

Giiwagan sa kahayag ang bag-ong dagway sa dakbayan— 

luag, haw-ang, ug wala na ang kahuot sama sa maskara, 

nagpilit sa atong nawong. Atong gibitad ang kurtina 

aron tabonan ang bag-ong talan-awon. Milili ta 

sa gaway sa atong relo; gamay na lang ang oras. Busa, 

nagtuo ta nga makaabot pa. Ug unta moisbog pa 

gihapon ta sa pagkab-ot sa atong mga damgo. 

Gipahugtan nato atong maskara, giplastar og tarong 

ang salimbong sa nawong. Gisuksok pod nato’g maayo

ang atong earphone, naminaw sa tukar sa atong 

kasingkasing, sa mga huni sa paglaom. Naghandom ta 

nga mas panindoton atong trabaho: moserbisyo 

sa mga nagpabiling kustomer, mohatag og pinakamaayo 

nga sugyot, mas mosusi alang sa seguridad, mas itugyan 

ang dughan ug mas lamion ang giluto. Naningkamot ta 

niining tanan aron kita padayon nga mapilian 

sa magpabilin ug dili maapil sa nagkalugway nga lista 

sa lumalabay nga mopahuway. Aron ang atong pamilya 

padayon nga makakompleto sa ilang pamahaw, 

paniudto, ug panihapon. Aduna’y mga butang nga 

gawas sa atong mahimo. Wala ta’y gahom sa pagtag-an 

kanus-a moabot ang bus sa atong hunonganan. 

Kay sa atong pagbubu sa atong mga kusog sa matag

adlaw, aduna’y mga kangitngit nga mahimong makalawos 

sa kaugmaon nato. Kon motan-aw ta’g balik sa dalan
gikan sa atong gilingkoran, sayo pa sa buntag, nagbaga na 

ang karsada, mas sakit na ang adlaw kompara sa niaging 

katuigan, guba ug libaong gihapon ang dalan, 

nagnganga ang mga kanal sa agianan. Ang pangutana, 

kanus-a pa kaha ta maabot sa atong padulngan? 

Atong gitugyan ang atong ulo sa sandiganan. 

 -- JESSREL E. GILBUENA 

Santa Fe, Cebu, Philippines

gahom

“Chemists disprove Duterte claim gasoline may be used as disinfectant.” 

-- Inquirer.net 

 “Gasoline is alternative to alcohol as disinfectant, Duterte insists.” 

-- GMA News 

I. 

Ingon sila, usa ka gahom 

mao ang kaalam. Ang gikuptan 

nga nahibaw-an, ang gitipigan nga 

kalantip, ang gitun-an, aduna’y kusog, 

mahimo, ug katuohan. 

II. 

Adunay gahom nga sama og gasolina. 

Ang iyang dagway makita sa kainit, 

sa kayo ug aso. Ang iyang katakos 

nagbandera sa kahadlok. Ang babag kaniya, 

iyang sunogon, ugdawon, abuhon. 

 

III. 

Busa adunay usa ka pangutana. 

Mamahimo ba nga ugdawon 

ang tanan sa kayo, sa kainit? 

IV. 

Ang labing labaw nga espiritu 

ug dagway sa gahom, ihatag ngadto 

sa makatubag niini. Ug kahibawo na ta, 

dili ni mao ang gahom 

nga susama sa gasolina. 

 -- JESSREL E. GILBUENA

Santa Fe, Cebu, Philippines

berano

(kang John Kirk, higala) 

Nipis na ang hangin, tin-aw ang langit, 

daghan na ang mga bisita ug tawo nga wala ta kaila--

timailhan sa pag-abot sa berano.

Ingon ini ang palibot sa kataposan natong panagkita

didto sa baybayon kilid sa Yooneek. Sa pagpahuway 

sa adlaw, mobawos ang init nga gininhawa sa yuta.

Lawos na ang mga balili ug sagbot sa unahan

apan nabulit imong dagway sa hayag nimong

ngisi ug katawa. Akong kasingkasing, matod mo, 

dayon balibad sa usa ka tagay nga Red Horse.

Kadali rang humdon ang kahilom. Ug dayag nga dili

alak ang mohupay sa gangulngol sa kasingkasing.

Nilingi ka sa dagat. Gidumdom tingali nimo

ang gipangandoy: barko, mga dapit, laing kinabuhi. 

Dili na tingali takos ang kasingkasing sa pagtadlas 

sa mga balod sa kadagatan, sa paglabang sa laing

isla. Dia na gyod ang berano-- nipis ang hangin, 

tin-aw ang langit diri sa baybayon kilid sa Yooneek.

Busa, adunay kahaw-ang nga kalit nipatigbabaw,

naghatod sa saag nga kabugnaw. 

-- JESSREL E. GILBUENA


Santa Fe, Cebu, Philippines

brownout

Tungod sa kahayag, nahimong publiko ang tanan:

imo nang makita ang sagad tago nga paglabang sa mga ilaga,

sayod na sab ka nga sa gabii sa imong pagbiyahe, 

ang abog diay kanimo mouban kanunay.

Tungod sa kahayag, baynte kuwatro oras na natong puyde

makita ang tapun-og sa basura sa kilid sa karsada.

Mao na nga bisan usahay, puyde ra nga wala ang kahayag.

Nakahibawo ko ug nakasabot nga dili sa tanang

panahon maayo ang iyang mapadayag.

Nakahibawo ko ug nakasabot nga dili sad kini mao

ang makapakita sa unsay gustong ipadayag sa dughan.

Mao ning sa kadiyot nga pagkaawop sa mga suga

samtang ang kadaghanan nagpasirko-balintowang 

sa ilang pisti-inatay, diri sa atong pag-uban,

ako nag-ampo nga hinaot, kining kangitngit, magdugay.

-- JESSREL E. GILBUENA


Santa Fe, Cebu, Philippines

encomium

Aduna'y punoan nga kalit nibutho

sa akong tugkaran. Ako ra ang nakaila

sa iyang ngalan. Taas kini,

himsog na, hamtong.

Wala man siya maghatag og bunga,

wala bisan gani bulak. Apan

bisan pa tingali di na niya kinahanglan,

tungod makaabot na ang iyang mga gamot

sa kahiladman kon asa ang pundo sa tubig,

buboan gihapon nako, putlon ang sagbot

sa iyang palibot, tigomon ang tagak

nga mga dahon, hiposon.

Sa matag buntag, bisitahon nako siya,

tutokan, ngisihan, ug sama sa akong pag-ampo

suginlan siya sa hilom. Ug kining tanan,

wala damha nakong nabuhat.

Hangtod karon, gapadayon. Nasayod ko

nga dili lahi sa tawo ang pagpangga

sa unsa man nga dili

kahibawong mahigugma.

kang B.

 -- JESSREL E. GILBUENA
                                                                                                                   Bantayan, Cebu, Philippines

bayot ang isla

Kini sagad aduna'y hanlod nga baybayon

ug lakip ini ang mga dapit nga batoon—

tig-a ug talinis nga pangpang.

Ang iyang mga ngilit ug kantil nga bahin

mao'y dila sa mga amang nga balod;

ang iyang pusod mao'y dangpanan

sa hangin nga nasaag ug gilamoy 

taliwala sa umaabot nga bagyo.

Pasilonganan siya sa gikusokuso

nga mga barko ug gagmayng mga baruto.

Sayod siya nga bisan sa kaluag 

sa iyang pagdawat, labing lapad ang dagat 

sa pagbiya. Ug ang tinuod niyang kalig-on 

ug pag-ila anaa sa iyang pag-inusara.

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

pagtulon-an

The assignment was to fall in love.

--Louise Glück

Aduna'y sagad usa ka oras sa pagpadayag ug pagpatin-aw 

ang magtutudlo atubangan sa iyang mga tinun-an.

Kon magkuwang pa gyod ang panahon, kini inaton

iyawat mapun-an ug magpadayon.

Magkuwang ra pod ang usa ka oras aron imong masabtan 

ang pagtulon-an nga gidalit nako diha nimo bisan pa

og kadaghan na masayri ang imong pagsanong 

sa makatay-og nga lanog gikan niining dughan.

Aduna'y higayon nga binlan ka og tulomanon aron 

masuta nako ang imong pagsunod ug pagsabot 

sa pagtulon-an. Dili mahimo nga sayon-sayonon ra 

paghatag. Unsa'y itubag kon wala'y nasabtan?

Sama sa taras sa labing utokan, ikaw unta maanad 

niining paagiha-- mubong higayon sa pagsabot ug taas 

nga panahon sa kalimot. Kini dawaton nako

isip tulobagon sa tigpaambit og kaalam:

Dili tanang butang nga akong itudlo nimo igong masabtan.

Aduna'y mga butang nga gikan sa lain nimo makat-onan.

kang M

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

ulan

Dasok ang ulan karon.

Napapas ang unahan--

ang mga punoan sa lubi ug ang abogon

nga basketball court diin sagad 

magduwa-duwa ang mga bata.

Ang agianan hinay-hinay

nga nalumos sa tubig. Nagpuyo

ang mga tikang, nahumol ang mga tunob,

ug wala na katuyhakaw ang kakilas 

sa mga balili. Lakip sa nahanaw

ang bulan ug kabituonan.

Katibugol sa kabugnaw,

gapatidlom sa makalumos nga alingasa 

duyog sa kahilom sa tubig, gabukot 

sa nabungol nga palibot. 

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

mirai

ang batang nagdibuho sa ugang yuta

tadiyandi nga naghisgot sa umaabot nga kalibotan

ang iyang gamayng tudlo ra ang gigamit

walay pagkuli nga nagbadlis sa hugaw sa abog

iyang gikudlit ang adlaw ang gamayng isla

ang baybayon ang dagat

gimugna sa hugaw ang tanan 

itom silang tanan pagkadulom

wala siya masayod sa kahulogan sa iyang giwiris

iyaha kining biyaan dayon malimtan

sama unya sa kalibotan

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

binugha

Hagbay ra ko nabag-ohan

sa imong kaldero. Nigamay, apan wala 

nawala. Kaniadto, imong gihalad ang imong dughan 

diha sa abuhan--

sakto kaayo pagkaluto

ang mais nga kan-on ug ang inun-onan

ug dili lata ang utan. Kaanindot 

sa talan-awon diha sa akong bintana

samtang nagkahig ka sa mga abo

ug naghapnig sa mga upos nga sugnod 

sama'g nagsudlay ka sa taas nga buhok 

sa imong apo nga kamanghoran.

Lahi na ang madunggan diha sa yano 

nga pagbalibad nimo sa tanyag sa akong inahan: 
Hatdan na lang ka og pagkaon, Ma. 

Karon, sa imong pagpunit sa igsusugnod, 

ang imong dagway dayag ang gibug-aton 

sa kamingaw ug sa imong lapoy 

nga pagsuway og labyog sa garod 

nga sundang tigbas sa kahoy. 

Kon aduna pa la'y giandam si Lolo

nga mga binugha ilawom sa abuhan sama sa una, 

dili unta hilaw ang nasukad 

sa imong karaang lamesa.

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

unsaon pagkaon ang mani

(sa akong mga estudyante)

naay inasinan

gipasinaw sa mantika

ang uban naputos sa katam-is 

sa pinauga nga kamay

ang uban igo ra 

nga gikadyong ug gabagal

ang uban nagpabilin

sa ilang pagkahilaw

apan bisan giunsa pa

paghalad aron mogawas

ang tinuod nga lami

magpabiling usa ra 

ang paagi sa pagtulon

usapon

dugmokon

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

mimesis

Nanguhit na ang salumsom, ug ang usa

ka tiguwang gipaningot nga nanilhig 
dayon og daob sa mga dahong laya. 

Bisan ang uban ini giharos ug giwani

sa huyohoy, nangahas gihapon siya 

paghandos ini balik sa pinundok.

Biyuos pa hinuon ang dilaab, dili takos 

nga makapaso niya. Ug sayod siya nga kini

kutob ra sa pag-ugdaw sa mga dahon.

Nahilingi sa kasadpan, nakita niya
ang laing pagkaawop sukad gapadayag 

ang kasuwaw sa balik-balik nga kinaiya.

Abo na ang mga dahon. Ug siya pod 

mahimo na unyang tipik sa kagabhion…

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

uhaw

(gikan sa “When a Man Hasn’t Been Kissed" ni Jeffrey McDaniel)

Dugay-dugay na ko wala makahalok.
Unyang gabii, akong pangitaon asa man
ang tinagubtob nga timailhan sa bayle,

o sa pista diri sa isla. Mosulod ko sa diskoral
ug sulngon ang puthawng poste sa mga suga
nga nagbarog sa tunga. Taliwala sa mga abog,

ako kining gakson, akong sutaon, kon kang kinsa
ang mopatigbabaw-- ang iyaha o ang akong kabugnaw.
Sa pag-undang sa sonata ug kiplat sa mga suga

magbarog ko luyo sa usa ka manindahay og ilimnon,
maghuwat sa basiyo sa beer ug idalikyat kini'g punit
dayon ipahid ang baba ini sa akong ngabil, liog, ug dughan.

Kay dugay-dugay nako wala makahalok,
akong duolon ang bugoy-bugoy o di ba kaha
ang hubog sa pistahan. Manungog ko,

magpasiuna'g kagubot hangtod siya sapoton.
Iyaha kong duolon, ug birahon sa akong liogan
kay sa kadugay nga wala ko makahalok

bisan sa susama na lang nga higayon
makadumdom ko kon unsa ang pagtandog.

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

nganong wala ko nikuyog nimo larga balik sa syudad

kang Chinggay

sama sa mga pawikan

sayod kong ato rang balikan ang baybayon

busa dili na ko 

magpadala sa sulog

motadlas og mga lawod

magpaabot og katuigan bisan ugma dayon 

gikan sa imong pagbiya

mahimo pod nga mahanaw ang baybayon

sa pagbalik sa pawikan

-- JESSREL E. GILBUENA
Bantayan, Cebu, Philippines

pagbiya

may higayon nga ang kalibotan  

makigduyog sa atong kasakit sama 

pananglit sa pagkagisi sa dagat

sa pagtadlas sa lantsa 

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

gugma, hangin

Adunay gininhawa ang yuta. Labaw nga mabatyagan kini sa dihang mosugod pagkabaga ang mga panganod, mao ra'g naghangos pagtugbang sa langit.  Lunlon ang hangin ra mao'y luwas molupad sa kinatas-an nga wanang. Basin ang tubig, nanamkon og huyohoy, mahimong mopakanaog sa langitnong halok. Labi na kon maghuwat pagkat-on sa tukmang haguros.

Nagbitay ang tanan sa kabugnaw. Lakip ini ang gugma. Sa pagkatinuod, bisan sa una pa, hinuyopan ang dughan. Sa paglakaw sa dalan nga nailhan na kay gibalik-balikan, o bisan pa'g sa pagkasaag, mahimong mahimamat ang makapatindog sa balhibo. Kon wala, basin nakasakay na kuyog sa bulhot sa tambutso.

Higala ug kaaway ang hangin. Kini--kahinumdom ko sa atong pagduwa-duwa sa una-- ang hinungdan nganong naglutaw-lutaw sa wanang ang akong tabanog. Ug  nganong nagngisi ka tupad nako. Apan kini usab ang nakapakagusbat, ug basin mao po'y timailhan sa imo unyang pagkapadpad. Niadtong duna ta'y gihaling kausa didto sa giduwa-duwaan natong baybayon, nahinumdoman pod nako ang  giingon sa magtutudlo: Kon wala'y hangin, wala'y mahimo. Busa, lisod kalimtan kon unsa'y mapalong ug kon nganong kalit og kahuot ang palibot.

Kining gibati dili lahi sa hangin, dili gyod makumkom. Sama sa gibug-aton sa kahaw-ang.

Kausa kita nagtupad paghigda. Nagtakilid ka, nagtalikod nako samtang gabukot og habol lakip imong nawong. Dihang gitaliwad-an ta sa kahilom, ang kabugnaw sa kagabhion buot unta nakong pasanginlan. Ang haklap gikan sa bentilador lupig pa'y nangusi, nagpahinumdom nako niadtong gabii nga lahi ang akong gikadulog.  Kon unsa'y gapabilin niyang baho, unta gipalid pod sa katugnaw. 

Akong dumdomon kadtong imong nabantayan sa baybayon-- kadtong nagbitay ibabaw sa lubi, taud-taod nga wala mobuhi hangtod kini gitanod sa habagat, nahagbong. Ug dayon nimong hunghong: Tan-awa unsa ang mahimo niyang buhaton...

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

footnote: unsa'y buot nilang ipasabot

bayot¹

ang²

ginoo³

___________________________________________

¹ Ilang ingnon pirmi nga kinahanglang ilansang sa krus, silotan 

tungod makasasala sa iyang pagsuway pagsupak sa iyang pisikal 

nga pagkatawo.

² Sagad sugod nga pulong niadtong mga tawo nga nakahinumdom 

ug nag-ingon: Ang Ginoo nagpalansang sa krus aron maluwas 

ang sala sa kalibotan.

³ Magbubuhat sa tanan-- sa adunay kinabuhi ug wala, makita ug 

dili makita, ug kun kang kinsa buot isunod sa mga tawo ang silot 

nga kamatayon sa usa ka bayot.

-- JESSREL E. GILBUENA
Bantayan, Cebu, Philippines

kinahanglan dili panamilit

Niining dakbayan hapit tupong

sa akong tinutokan ang gitas-on sa mga building

ug lisod ang pag-aninaw sa unahan.

Kaayo untang itabanog sa papel nga gapatik

sa mga sugilanon sa atong kataposan

nga paghimamat-- ang hilo nga kuptan

mao'y motultol sa mga pulong nga buot mosumpay

sa hangin nga gapalabyog-labyog pagyagyag 

sa pahinumdom: kita anaa ra dinhi

ning dakbayan nga dili lahi sa

usa ka kalibotan

bisan kini--hinumdumi--dili sayon tuyokon. 

Mosalig na lang ko sa tabanog sa iyang pagsayawsayaw

sa wanang-- labaw nga bantogan sa tanan 

samtang gitumod sa hangin hangtod

bisan asa usab mosaylo ang atong panamilit unta

sa lain na pod unya natong panagkita.

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines

unsay lami sa usa ka pangutana?

I

Saksi siya sa pagkapakapa sa mga isda nga kuha sa iyang amahan sulod sa baruto kauban ang lab-asera ug pipila nga mga manugatay. Diha siya sa pagtimbang sa mga katambak ug mga lagaw ug lain pang mga matang sa isda. Dayag sa iyang dagway ang kahimuot sa dihang mabantayan niya ang paspas nga tuyok sa gaway sa timbangan, pasabot, nga bug-at ang isda ug sa iyang namandaan kon ing-ana, dako ang mahimong kita sa iyang amahan. Duyog niini, dako-dako sab ang mahatag sa iyang inahan kaniya og makapalit na 'sab siya og tsitsirya nga dagko, kanang tagsingko, layo sa iyang kayang paliton pirmi nga tagpiso.

II

Nag-aso-aso ang sabaw. Humot gyod ang tinuwang may tanglad, ug presko ‘sab ang isda bisan pa mga salin ug pinilian nalang. Sa ilang pagpamahaw naghisgot ang iyang amahan mahitungod sa kadagko ug katambok sa mga katambak nga niabot og upat ka kilo kapin. Dungagan pa sa pagsaysay kon unsa kanindot sa bulok sa pundok sa lagaw, puwapuwa, nga nikabat og tulo kilo. Dayag pa sa sidlak sa adlaw ang pahiyom sa iyang inahan.

Siya nangutana, Unsa diay lami ana nila, Pa? Samtang iyang gihubit ang isda sa iyang plato.

-- JESSREL E. GILBUENA

Bantayan, Cebu, Philippines