tulo ka tulomanon sa paghinumdom

“Today in my heart a vague trembling of stars, but my way is lost in the soul of the mist light lops my wings, the hurt of my sadness moistens memories in thought’s fountain..." -- Frederico Garcia Lorca 

I 

gipas-an sa uhong sa agusto ang mga lusok sa uwan nga mingtugpa sa iyang alimpulo: ang yamog gikan sa dahon sa bayabas bugnaw nahisama sa simod sa irong gihubak: mibunok og hinanali ang ulan; nabasa ang estante nga duwaanan sa mga bata ug nahimo kining mga kontinente sa mga sapa-sapa diin sa matag labyog sa gutlo, managsanghiray sila hantod sa nahimong lim-aw nga karon giambak-abakan na sa mga batang nagpasinguwan duyog ang ilang lumalabayng kabatan-on. 

II 

sa matag bisita sa handurawan adunay yam-is nga kagahapon nga gipalaman sa linungkaob sa ulan, ikahimuot ta nga adunay mga katugnaw nga ikadalit ang uwan nga mopabinhod sa atong mga tangkugo ug dugokan, ang mga lapok nga namilit gihapon sa atong lapalapa karon, ang atong singot ug laway nga mingsagol sa tubig ug midailos paubos sa atong mga pusod, ang pangos nga gilimod ta lang ang kahapdos ngadto sa atong mga inahan, o kaha ang atong nabasang biste ug karsones nga mipilit sa atong lawas kaniadto nga karon, gisab-ilay na lang nato sa pantaw sa atong panumdoman. 

III 

hangtod sa kataposang adlaw sa atong panaw mahanduraw ta kining tanan. Kalaki ta lang. Ug katong tsinelas nga sayon-sayon ra nato pagtunob ug paglabaylabay, naa gihapon sa estante, matag bunok sa uwan magpadayon gihapon siya sa iyang paglutaw: tsinelas nga gitabilan ta og panapton nga atong gikortehan og mga ngalan.

 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

telon sa pag-inusara

Gibukhad ko karon ang telon sa akong pag-inusara. Sidahon ang kahilom nga gitahi sa kilumkilom. Gapasnon ang kamot sa kangitngit nga mitakob sa bayhon sa tamboanan diin gikuwadro ang urom sa kagabhion. Ang pendulo sa alimungaw kanunayng gatuya-tuya sulod sa akong panumdoman. May giburdang kahaw-ang ang wa'y baybayong kangitngit didto sa telon, apan taliwala niana, dayag gihapon ang makanunayong pagsunod-sunod sa akong anino kanako taliwala sa pagbukhad sa telon sa akong pag-inusara. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

radioactive decay

Katong panit sa saging nga imong gilabay sa basurahan, 

            madugta ra to kadugayan. 

Katong mga buhok nga gikuha sa barbero sa imong ulo, 

            madugta ra to kadugayan. 

Katong mangga nga imong gilabay human nimo tamuyi, 

            madugta ra to kadugayan. 

Kanang imong lawas nga imong giampingan, 

            madugta ra na kadugayan. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

lamdag sa wala pa ang uwan

Gidalidali og hipos 

sa inahan ang iyang hinayhay 

samtang sa luyo 

sa ilang balay 

ang anak niyang lalaki 

nakigdula sa mga alindanaw 

ubos sa abohong 

kawanangan. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

mga bukog sa hangin

1 

Ang balighong kabuntagon 

Ilansad sa kaadlawon 

2 

Ang mga panid sa karaang basahon 

Mga pulong nga mingdunggo sa baybayon 

3 

Ang mga tanlag nga nagpasad sa kasagbotan 

Mga basiyo sa nahikalimtang pinulongan 

4 

Ang gibanlas nga kagingking sa bilyakong bawod 

Layag nga midunggo sa tributaryo sa lawod 

5 

Agiwng gikan sa naugdaw nga balilihan 

Nunot sa gidaobang panumdoman 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

jean-michel basquiat

Sukad niadtong gihatagan ka sa imong inahan og libro sa mga kalabera dugay rang gimapa sa kangitngit ang langit. Ang metrosan sa kahilom nabagli sa imong paghimugso. Ang mga irong buang nagsangyaw sa ilang kalipay tungod kay mingdan-ag kanila ang eklipseng tilimad-on sa imong pag-abot. Mingluhod sa imong atubangan ang pito ka espiritu gikan sa sangtuwaryo sa mga libat ug sila nanginhas diha sa hunasan sa imong palad diin nanampiling ang anak sa kamatayon. Ang gihiusa ninyong kalag mingsampit og kahibulongang pag-ampo nga gitubag sa mga uwak nga moguwa matag eklipse aron imnon ang dugo sa bakunawa. Nasukod sa gihiusa ninyong mga anino ang langit diin dugay rang nanganti ang gabonong kilumkilom nga masikop ang abuhong tulabong nga galupad dungan ang mga alibangbang nga mga bituon. Saksi ang labing maas nga tikarol sa kon unsa ka itom ang imong kibot sa dihang ikaw mituwad apan siya dali rang nahikalimot sa iyang tahas nga isugilon kini sa imong kaaway kay wala, wala siyay nahagdaw kondili ang tipaka sa gilamoy mong itlog sa bulawang sarimanok nga halad sa estatuwang reinkarnasyon sa imong apohan nga babaye. Sayri nga may giandam nang lawak aron imong kapahulayan diin nanagtindog ang mga habog nga punoan sa kahoy kansang dahon tambal sa patol ug almuranas. Sa dili pa ang takna sa imong pagpiyong, pasagdi ang mga diwata nga managlumbaay og halok kanimo. Pasagdi nga ang alimyon sa ilang gininhawa, imong mahanggab diha sa akto sa imong pagkatulog. Buot nilang mokuyog sa panaw sa imong damgo diin sila mamahimong katipik sa imong sedahong dalan paingon sa kahingpitan sa imong pagkatawo. Ikaw ang ilang tuyo. Pasagdi sila sa ilang buot buhaton kay sila usab aduna’y kalabera nga damgo sama nimo. 

 -- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

ang babayeng napuno sa gakayong buwan

Ang itom nga baho sa mga bulok natanggong 

Didto sa lapukong kahayag. Aduna ka ba’y 

Gitagoan diha sulod sa galuno nimong 

Pusod? Kanus-a man moabot ang dugoong 

Kagabhion? Ang gugma usa ka panaw paingon 

Sa halayong mga bituon. Ug panaw paingon ngadto  

Sa dapit nga aduna’y di maginhawang hangin. 

Ang gugma usa ka dakong gubat sa mga kilat, 

Ug ang duha ka lawas napagba tungod 

Sa mabangis niining taming. Halok ngadto 

Sa lain na pong halok hangtod matakoban 

Ang ginagmayng eternidad nga namugna 

Sa atong ginagmayng mga lihok ug panagbag-id. 

Ang utlanan. Ang kasapaan. Ug ang metalikong 

Bangaw sa subangan ang gakayong buwan 

Napormang mga mata tali sa inilogay sa kahayag 

Ug sa kangitngit. Langga, ihamyang ko sa upat ka 

Dimensyon ang alimyon sa napaig tang dugo. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

siglo sa salamangka

Sa di pa nato tungabon ang sanglitan sa hinapos nga kagabhion, sayran ta nga inanayng nalumpag ang buhilamang ginama sa karaang mga tugas nga gidapat kaniadto sa karaang lantay. Punto na usab sa siglo sa salamangka ug ang atong mga magbalantay mao ang galurat nga mga bituon nga sa wanang namikat kanato. Palaran ang makakaplag sa idlas nga taknaan kansang mga kamot motudlo sa petsa sa kamatayon. Ang mga saag ug wala hiilhing mga patayng lawas mangabuhi ug pangitaon ang nahabilin nga kapikas sa ilang kasingkasing ug ang kapikas sa buwan nga daw sanggot sa nagpangagot nga dughan. 

-- LEONEL QUILLO
Malalag, Davao del Sur, Philippines

golconda

Bisa’g mabuntagan og inihap 

ang buta nga salamangkero 

sa bulbol ni Magritte nga nanlibawot 

bisag masanghiran lamang sa iyang siko 

matandog ug molugnot dayon 

ang ikog sa kometang nahitagpilaw 

sa liboan na ka milenya. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

balkonahe

The hour is larger and I more alone... 

Ayaw pagsandig sa balkonahe kon ikaw 

nagbinugtong (sumala sa insik nga magbabalak). 

Ang pihing nga bulan tupad sa laundok 

sa mga panganod 

daw sagabay sa damgo ug panghinaot 

sa ul-ol nga panumdoman nga gilikisan sa tambayawang 

anino nga nagbalay niining suok sa balkonahe, 

nga sa dili na matino ug mahinumdomang siglo 

kanunay ang pagpanghagtak sa mga balhibo sa 

napusngang langgam nga napitso og igo sa idlas nga bala 

nga walay kabhang. 

Ang lawas sa babaye nga gidihogan og lana 

nga tunlodanan sa gapas mga giagup-op nga panid 

sa karaang manuskripto sa dula sa bantawan 

nga nag-ulohang, Le Malade Imaginaire. 

Aduna’y duha ka nag-igdal nga rima 

nga ania mingtupad kanako niining balkonahe 

samtang ang kagabhion gipasundayag 

ang paglihok sa bulan ug mga panganod daw 

nanagkukabildong mga aktor sa tablado sa langit 

samtang sa awaaw nga dalan may pipila ka mga pagano 

nga giprosesyon ang ilang tambayawang Bathala, 

ug dinhi niining maong balkonahe, tin-aw 

sa akong mg mata nga may gisabwag 

ang mga pagano gikan sa ilang gikabibang 

dunot nga bayong: tilimad-on nga ako 

mag-inusara sa tibuok kong kinabuhi. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

maithuna

"and pomegranate of flame" 

 -- Octavio Paz 

Duyog sa tanang kaanyag ug sa tanang kahibulongan, 

Hikaplagan ko ikaw kuyog ang bugnawng mata sa ulan. 

Miawas ang lumot sa kilumkilom. 

Sa imong kaawason nga pahiyom.
Mibuhagay ang kagabhion diha sa imong nataran. 

Ang asul kong anino, ang luspad kong kaugatan, 

Ang bugnaw kong dugo, anaa sa agtang 

Sa lapad mong pus-on nga daw kawanangang 

Gabuno, ug tungod niana nahimamat ko ikaw-- 

Naligo sa suba sa tungang gabii kong pagduhiraw. 

Sa imong bat-ang, nahimong dakong lawod 

Ang kangitngit. Usa na ka mitna sa lamat 

Ang imong pus-on. Sa imong dughan aduna’y migula 

Nga mga alpabeto; sa imong baba mituis  

Ang nikilado mong dila, ug pinaagi sa giimbentong 

Silaba sa inalisngaw sa imong gininhawa, sauloga 

Ang mga tigmo ug tanghaga nga nanuksok 

Sa imong ilok ug bugan. Huboon nako gikan 

Sa imong lawas ang gisul-ob mong sihag 

Aron ang kagabhion dili lamang matapos 

Sa pagpadunghay nianang imong buhok, ug dayon 

Niining gutloa ako usa na sa imong mga sulogoon. 

Busa, ania ang pagbuhagay sa akong mga kamot 

Ug ang paghuyohoy sa akong mga tudlo. Hinaot 

Kini pasagdan nimo nga momapa lapas 

Sa imong panit. Pasagdi ko nga mangahas 

Pagsudlay ang imong buhok sama sa pagsuyod 

Sa dagayday aron imohang masabtan na gyod 

Nganong— sa dili pa ang banagbanag mobukad— 

Magdanlog kanunay kining akong palad. 

-- LEONEL QUILLO
Malalag, Davao del Sur, Philippines

les amants

Gitakoban og puting panapton 

Ang panagpingki sa mala nga salamangka 

Nga motugaw sa nahinanok nga kalibotan 

Ug mobugto sa habak sa katulogon 

Nga mosukod sa hawan nga gintang 

Taliwala sa panagdait sa mga alindahaw 

Nga kanunayng gihandom ang paggimaw 

Sa yagpis nga bulan 

Aron maoy molangkat sa tabil 

Sa luspad nga kawanangan. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

nostalgia

“as small as a world and as large as alone” 

-- e. e cummings 

Ang tagning nga singgit sa inahan sa batang masupilon 

Tulumanon sa hataas nga pag-antos. 

Ug ang singgit sa alas dose sa iyang inahan maoy moukyab sa huy-ab 

Maoy labing alingugngog, maoy bayhon sa iyang pagkamasupilon. 

Siya nga kanunayng naglaag halayo sa ilang panimalay

Napikhan og dakong kinumo sa kaaway sa iyang hugpong; 

Miburot ug nangamatis ang mata, mihangad sa adlaw 

Ug sa iyang pagngislo, gihakop siya sa tumang pagbasol. 

Pagbasol sa kalapad sa kahaw-ang 

Sa kalapad sa kawanangan, 

Sa kalapad sa iyang pagbasol 

Sa kawanangan sa kalayong naghulat kaniya nga masupilon. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

uwang: alang kang Allen Ginsberg

"I will show you fear in a handful of dust." 

-- T.S Eliot 

Tabunong lunangan, gingharian sa kilumkilom. Ang habog nga sagidlisan sa hangin gipabangaw sa kay-ag nga kalibotan ug tadlas sa kalaberang kakahoyan, nangulihad pa ang alingagngag sa sidlakan. Nag-alirong ang mga pagaw nga bulalakawng buot manaygon sa kawanangan. Dayag ang bagang gabon purya buyag: nunot sa kabaga nahisalipdan ang nahunlak nga buhilaman kansang signos gitag-an na daan sa higanteng buriring nga binuhi sa nahinanok nga kadagatan. Sa laksot nga urom gidigahan og nangatun-as nga mga sanglitanan. Galamhan nagkawankawan nagpaanod sa bul-og sa kasapaan paingon sa kalawran sa damgo ug alimungaw: mobulhot man o mohunong sa wa’y padulngan, usa ra’y paagi aron mahalingkawas sa laksot nga urom: kini mao ang pagkamatay sa wala’y hinungdan. Wa’y pagkatugkad kining walog sa nangalanayng taknaan nga gipangsablay sa mga sanga nga gipul-ongan sa gilamat nga mangangayam. Ang pagaw nga hagawhaw sa yutang natawhan, sinambogan sa pagtamay gisuginlan og tonadang tipasak sa laway sa ugis nga talirongan sa habog nga punoan sa saging nga kardaba. Sa giwang taliwala sa signos ug pabilo sa nag-unawop tang buhilaman, ubay-ubay na ang milalin ug nahisakay sa laylay sa gabok nga tingusbawan: namasin nga sa pikas tampi mahakaplagan ang hulad sa bituong di maantigong maugdaw ug mahanaw. Niining panaw sa atoang pagtumbok gitulisok kita niining damurhawng aligato nga napadpad gikan sa gidaobang gingharian sa mga bathala: gisugilon niya kanato ang iyang kasinatian sa iyang pagsulay pag-eskapo sa galabirintong dimensyon kansang danawan sa mga unibersong nangatunaw ug nangatun-as. Didto wala na kitay madawdaw kon dili ang abo sa atoang kaugalingong kalag nga nahilakip og gupok sa kalayo. Sumala sa propesiya sa bulawang salampating motungha lang matag sawumsom, patyon kita sa usa ka grano sa abog ug itambog kita niya sa usa ka disyertong nagpasad ug nagligdas ang iyang mga hinanib. Takulahaw adunay mga madre nga engkanto nga adunay gay-ot nga mga dagway. Sila moduaw kanato ug tunolan ta nila sa kunot nilang mga kamot ug dawaton ta kini samtang gikalawat ang atong pagkamakasasala. Human sa hut-ong sa gutlo, dili mamostra ang atong bayhon: misiwil ang atong dila, milugwa ang atong mga mata ug miguwa ang tinai sa atong baba sama sa usa ka anananggal. 

 Ug sa atong pagbalik sa gibiyaan tang buhilaman, hayan nga dili na kita mailhan sa atong kaliwatan tungod kay dili na kita ang bayhon nga ilang kapanaminan. Lahi na kita nila: ang atoang mga kalag ginama na sa gipanglut-od nga tipaka sa nangahibat nga lawas sa bisan kinsang linalang nga atong mahinagbo ug mapunitan sa dalan paingon dinhi. Ug wala kita masayod kon sutil o buotan ba kining mga lawasa kaniadto. Ug wala, wala pa makatigoriya kon babaye ba kini sila o lalake. Wala, wala’y nasayod. 

 -- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

nudite de la verite

je le sais bien... 

Niining pasilyo sa atong handurawan 

Nagpasad ang muwebles sa kalakbit nga paraiso 

Ang kisaw nga atong namugna 

Tungod sa kapiskay tang naghinumdom 

Sa kaniadto ug sa kabigot 

Sa nagtibugol nga gutlo 

Sa atong bulingit nga kabatan-on. 

Takulahaw gitirambo kita sa hinanaling kasadya. 

Gauylap sulod sa atong ugat ang atong dugo. 

Bisan ang bahad sa dagaang nahipatik 

Gikan pa lang sa atong pagkahimugso. 

Maisogon kitang nanambo sa umaabot.

Pinatupsan sa atong mga pangandoy.

Bisan gansangon pa ang atong panimuot 

Namasin gihapon kita sa higayon 

Nga sa una tang pagtikang sa estante 

Tunolan unta kita og mga hiraminta 

Sa magtutudlo sa pilion tang kinabuhi 

Aron mabaid ug malantip kita 

Pagpangandam sa atong pagsum-ok 

Sa natad sa mga kahibulongan. 

 -- LEONEL QUILLO
Malalag, Davao del Sur, Philippines

reencarnación del espíritu

(paghandom kang Paul Eluard) 

1. Ang pagpanug-ab sa mga tiki sa miaging piyesta sa mga ubos nga gaalirong didto sa kilab sa bombilya sa balisbisan sa tindahan sa bahalina, agig panimalos ngadto sa sirok nga mga tuko nga mihikaw kanila sa tambok nga unod sa anunugba. 

2. Ang orasyon sa haring giatutong ang ngipon nagkanayon; ang sundang nga gitagoan kuyog sa mga patadyong ug tadyaw gikastigo sa bairan sa manananggot niadtong panahon sa tingpanggapnod. 

3. Adunay dalag nga mapa sa kontinente sa mga abyan nga nanimahong angso; gitagoan kini sa mananambal nga gapatong sa pihaw mopahiyom nga bituon diin matag takdol, agig kultura, igo rang mountol ang sundang sa dihang itigbas sa higanteng nukos diin inig haon sa putahe, itom nga sabaw sa kawanangan ang modakin-as ngadto sa langob-agianan sulod sa imong tutonlan. 

 -- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

tabula rasa

Ang litratong blangko sulod sa blangkong urom 

Sa blangko niininng dagway kanunay kong handumon 

Ang blangkong panumdoman nga kanunay kong 

Duawon bisan og ako naglutaw niining blangkong 

Hawanan samtang nag-atobang sa salamin nga adunay 

Blangkong nawong sa tawong inanay nga nahilis 

Paingon sa blangkong kawanangan diin dayag 

Ang mga bituon sa blangko niining kahayag 

Nga nagsampit og blangkong katingalahan 

Sama sa kahilom sa blangkong mino 

Sa kagabhion sa mga blangkong kagahapon 

Nga katipik sa blangkong ngalan nga gisugilon sa 

Blangkong kahilom nga mas tin-aw pa sa blangkong 

Pagtalikod sa blangkong sonata sa ginadiling blangkong pagpuasa. 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

laksot

Mokilab sa pundiyohan sa langit diin 

Namungingi sa mga gaway sa gabon ug mitungtong 

Didto sa tinagoang panganod  

Ang bangaw, gapasundayag sa iyang lubog 

Nga katahom. Ang luminarya sa ampoanan 

Sa mga templo nga gikulit sa dakong panas sa Sugbo 

Yanong nanghingilin sa mga sugarol nga engkanto 

Sa Parian ug Colon. 

May tinagoang pangadye ang mga sutil 

Sa giwang sa ilang diyutayng pangaliyupo, 

Gianod sa dagayday sa mga takna 

Ang kakulba sa ilang kabalisa,

Kataslak sa ilang kaikag.

Kinsa'y manubag? Kinsa'y takos nga basulon 

Nga sa lantong handuraw 

Blangko ang buot ipasabot sa giihiang manuskripto 

Sa mga mambad nga pilosopo. 

Ang gisulat nga tanghaga nga gikuriskurisan 

Sa bungi nga magwawali sa silaba 

Sa berso sa kataspok? 

Unsa kalantip ang kalimot nga kini motapos man 

Sa tanan? Sagabay sa lisod na maletra nga kahulogan, 

Kinsa'y mosuwat sa laksot nga balak 

Sa wa'y kataposang urom? 

-- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

daklit nga pagduaw

Sa nataran diin unang mibuka ang atong mga mata 

Dili malantip sa handuraw ang habog nga duldol sa pagpanghupaw. 

Sa nahikatulog tang balangay hayan nga ang nagpasad nga mga bukog 

Bayhon sa atong mga kaliwatan. Puston kita sa metalikong bangaw nga 

Dalan sa atong pagduaw sa kaaran tang nataran. Bisan sa pagpamanhig 

Sa aso sa tingusbawan, ang dapog nagyamyam pagbalik sa salamangka 

Aron duslitan ang pabilo sa lamparilya. 

 -- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

‘the persistence of memory’

Sulod niining kuwadradong disyerto nga lubnganan sa mga engkanto, may naukayan akong dokyumento nga nagpamatuod sa pormula nganong itom ang atong mga anino. Taliwala sa balisbisan sa gipanglabayng tipaka sa kinhason ug gipang-ulod nga mga mata sa tikarol, adunay irihis nga layang sanga nga may gisab-ilayng lanay nga taknaan. Sumala sa propeta nga walo ang mata, kini gipanag-iya sa bungotong pirata nga, sama nako, napriso sa iyang beranong damgo. 

 -- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines