unsay pulos

Unsay pulos sa kaanyag 

kon dili ka pagamanggaron? 

Unsay pulos sa gugma 

kon dili ka pagahigugmaon? 

Unsay pulos sa atsa 

kon wala kay pagabughaon? 

-- LEO BOB FLORES 

Mandaue City, Philippines

ang pulong

ang pulong 

adunay gitipigang pulo 

ang bulan 

adunay gitipigang ulan 

ang buwak 

adunay gitipigang uwak 

ang balak 

adunay gitipigang alak 

 -- LEO BOB FLORES 

Mandaue City, Cebu, Philippines

kata sugbu

(alang kang Adonis Durado) 

Agiwng itom ilawom sa gantangan 

Maoy kabilin sa nahanawng pinulongan. 

-- Vicente Bandillo 

1. MANDAUE 

gisuh ang alang-alang kanduman 

ang cabancalan sa mandau ni bapa juang 

2. MACTAN 

pangan-an sa barat nga utok 

naglarang ang ibo og tabugok 

 3. NAGA 

giugom ang bairan sa hari sa bakunawa 

nanglupad ang mga pak-an sa hunahuna 

4. BADIAN 

ang mga patung sa basakan
sa mga kalangkang pagabanhigan 

5. LAPULAPU 

ang tulis sa barat nga tulisan 

gitulis ang tagolilong nga auman 

________________________________ 

Sinugbo 

* kata = blabber 

Bahasa 

*gisuh (barangay sa Mandaue) = saba = noisy 

* alang-alang = tangbo = reeds 

* kanduman (barangay sa Mandaue) = humot = fragrant 

* cabancalan (barangay sa Mandaue) = hagit = challenge 

* mandau= sundang = machete bapa = amahan = father 

* juang = manggugubat = warrior 

* matan (pulo sa Cebu) = lutuanan = cooking area 

* pangan-an (pulo sa Mactan) = pagkaon = food 

* barat = kasadpan = west 

* ibu (barangay sa Lapu-lapu) = inahan = mother 

* naga (lungsud sa Cebu) = bakunawa = dragon 

* bairam (barangay sa Naga) = labiyaw = liquid 

* badian (lungsod sa Cebu) = pahat = part 

* patung (barangay sa Badian) = estatuwa = statue 

* kalangkang (barangay sa Badian) = anino = shadow 

* lapu(h) = lagas = weathered 

* tulis = sulat = write 

* tulisan = nasulat = written 

* gitulis = gitulis = robbed 

* auman = tigre = tiger 

(Pahibalo: Sigun sa natala ni Antonio Pigafetta sa First Voyage 

Around the World ang "mandaui" adunay pangulo nga ginganlag 

"Apanoaan" nga sa akong pagbanabana bapa juang tungod kay 

ang bahasa nga "mandau" usa man ka dako nga sundang nga 

haom kaayo sa bahasa nga “bapa juang “ nga usa ka amahan 

nga manggugubat.) 

________________________________ 

 -- LEO BOB FLORES 

Mandaue City, Philippines

abohon ang bulok sa philippine national death squad

bughaw ang bulok sa abundang kadagatan 

lunhaw ang bulok sa himsog nga kabukiran 

dag ang bulok sa tam-is nga mangga 

puti ang bulok sa kahumot sa sampagita 

pula ang bulok sa dugo nilang Fe ug Arman nga gibubo 

sa berdugo sa akong mahal nga yutang natawhan 

 -- LEO BOB FLORES 

Mandaue City, Cebu, Philippines

ang dakong tai sa palasyo

nalibang og dakong tai ang demonyo 

taliwala sa dakong hardin sa palasyo 

nangalisbo ang baho sa dakong taing lata 

ug nangabot ang mga langaw cayetano langaw sotto langaw 

pulag lubot nga mga langaw pimentel langaw villar langaw bato langaw 

itom ug nagbusdik nga mga langaw velasco langaw villafuerte langaw 

nanungtong ang mga tambok nga langaw sa dakong taing lanay ang langaw 

uy langaw yu langaw lim langaw dy langaw go langaw sy langaw ty langaw 

sadya nga nagkumbira ang mga langaw sa giud nga taing lanay tan langaw 

ug kalit lang nga napawng ang gihilantang adlaw bangayan langaw 

tungod kay nagtapok ang naglagitom nga mga panganod 

ug nagahadla ang dakong bagyong nagsingabot 

ug ang hangin naghaguros floirendo langaw gordon langaw 

ug nibundak ang kusog nga ulan estrada langaw arroyo langaw 

ug nagbaha ang tibuok hardin sa palasyo nangahanaw ang mga langaw 

ug gisuyop ang kinutil nga tai sa mga gamut sa nanglabong nga mga tanom 

ug namuwak ang mabulokong mga tanom nga sa kahumot nangalimyon 

 -- LEO BOB FLORES 

Mandaue City, Philippines

ang kinutil sa inutil

taliwala sa dagat sa pandemya 

ginapiko ginapala ang anomaliya 

3-6 months wala nay drugs ug niputi ang uwak 

50% efficacy + 50% kickback = 100% sinovac 

daghang nadato sa pandemya ang ayuda 

gipasakay sa duyan sa politika 

taliwala sa dagat sa kugutom ug kalisod 

nibaha ang dagway ni donya agatha 

alang sa masa gikan sa masa gemma gemma 

lunod patay ang mga iho de puta ang lim tiu 

uy villar velasco lockdown checkpoints curfew 

KILL! KILL! KILL! suliyaw sa dakong tai nga naglutaw sa fentanyl 

RUN SARA RUN siyagit sa wala pa katugpang inutil 

 -- LEO BOB FLORES
Mandaue City, Cebu, Philippines

ang balay ibabaw sa bukid sa malaybalay, bukidnon

Adunay kahait ang iyang sagunting

sama sa laraw nga daw hait nga baraw

sama sa sungayan ang akong paghiling

sama sa basak nga gisudlay sa kabaw.

  

Sama sa laraw nga daw hait nga baraw

sama sa sungayan ang akong paghiling

sama sa basak nga gisudlay sa kabaw.

adunay kahait ang iyang sagunting.

Sama sa sungayan ang akong paghiling

sama sa basak nga gisudlay sa kabaw.

adunay kahait ang iyang sagunting

sama sa laraw nga daw hait nga baraw.

-- LEO BOB FLORES

Mandaue City, Philippines

tok hang

Buak ang pulong

sa kapuluan

gibuak sa bato

ang bildo

gibuak sa tingga

ang bato

nangabuak nga mga damgo

sa nangabuak nga mga ulo

-- LEO BOB FLORES

Mandaue City, Philippines

bisaya

Tungod kay ang pulong pulo nga lamatan
Ako ang lamat sa kapuluan
Ako si Kak Lambu sa Masawa
Ako si Awi sa Butuan
Ako si Humabon sa Subuk
Ako si Lapuk-lapuk sa Matan
Ako ang pulong kadaugan
Ako ang pulong sa kapuluan

----------------------------------------------------------------
Kak: Ka ang paglitok niini. Sa pinulongang Bahasa, buot pasabot

pagtahod nga maguwang nga lalaki.

Lambu: Bahasa nga buot pasabot baka o bull.

Masawa: Gikan sa bahasa nga pulong sawa nga buot pasabot python.

Awi: Bahasa nga buot pasabot kawayan.

Butuan: Gikan sa bahasa nga pulong butu nga buot pasabot otin.

Humabon: Bahasa nga buot pasabot nakig-abin.

Subuk: Subu ang paglitok niini. Bahasa nga buot pasabot subu sa sundang.

Lapuk-lapuk: Lapu-lapu ang paglitok niini. Bahasa nga pasabot

walay bili o hinungdan.

Matan: Matang ang paglitok niini. Bahasa nga buot pasabot lutuan.

-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore

ang balak ni maragtas*

Tungod kay ang pulong
Pulo nga adunay mga tawo, pagkaon, bulawan ug uban pa
Tugoti bapak* nga isabwag ko
Ang bayok* sa laut sa atong tawarik*:

Kon adunay tulo ka naga
Adunay usa ka loboc
Kon adunay usa ka gala
Adunay duha ka lapuk
Kon adunay usa ka subu
Adunay duha ka basang lubot.

___________________________________________

* Balak: Basa nga pulong nga buot pasabot sagbayan o girder.

* Maragtas: usa kini ka malikata (usa ka literary device sa mga Minangkabau ug Sama) sa Satragam o Satu Ragam--mga pulong Basa (pinulongan sa mga Minangkabau ug Sama)-- nga buot pasabot usa ka awit. Nagtuo si William Henry Scott nga nasakop ni Nakoda Ragam ang dapit nga karon gitawag na nga Pilipinas sa wala pa moabot ang mga Katsila.

* Bapak: Basa nga pulong nga buot pasabot amahan.

* Bayok: usa ka literary device sa mga iranun/ilanun/lanun.

* Tawarik: Arabic nga buot pasabot history.


-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore

dansa sa bangsa

Ka ka ba ca ka?
Ang duyog sa tambol ug awit
Ang sayaw sa titik

Kaka baca ka?
Ang sayaw sa tukok
Ang lukso sa dugo

Ka kaba caka?
Mga pulong nga nitungtong sa mga balod
Mga pasumbingay nga nikumpayot sa panganod

Ka kaba ca ka?
Mga tingog nga nisakay sa hangin
Mga kinabuhi nga nanurok nanalingsing

Kak aba caka?

_____________________________
Sa mga Menang, ang e = a ug ang a = o.

* Danasa: sayaw
* Bangsa: rasa kun kaliwat
* Toko(k): martilyo
* Ka(k): tawag pagtahod sa maguwang

nga igsoong lalaki. (Ka Roger o Ka Satur)
* Kaka(k): tawag pagtahod sa maguwang

babaye. (Kaka Linda o Kaka inday)
* Baca: pagbasa
* Kaba: asoy, sugilanon
* Caka: sa Iningles, obtuse angle
* Aba: amahan
* Ka: pamuno
* Titik: sa Iningles, center of gravity


-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore

nganong ang balai ni bilai libat

Tungod kay ang tarugo gitarok
Sa bilahan sa luang tongah*
Ang dako nga haligi gibagdok
Ang haligi nihaom sa dakong baba.

________________________

* Balai: house (Bahasa/Minang)
* Bilai : addition (Bahasa/Minang), sa balai sa

mga Minang mao kini ang gitawag nga anjuang

o lawak alang sa mga tiguwang babaye
* Libat : wrapped around (Bahasa/Minang)
* Luang/ruang : space (Bahasa/Minang)
* Tongah: middle (Minang)

-- LEO BOB FLORES

Bukit Batok, Singapore

ang mangungulit sa tampi sa sapa sa loboc

Didto sa International Furniture Fair Singapore niadtong niaging tuig akong nakita ang usa ka hulagway sa mangungulit sa Lombok sa Indonesia. Ug akong nahinumdoman ang akong nakita didto sa Loboc, Bohol. Atbang sa dapit nga tua nagkumpayot sa mga sanga ang mga tarsier, kagwang, tinggawung ug uban pa. Sa atbang tua didto nagyaka ang mangungulit takin ang iyang bisong. Hanas ang taup sa iyang wasay. Tukma ang papuok sa iyang tigib. Paspas ang iyang pagkulit sa tugas. Didto nahulma ang mga dagway sa buwang sama sa sanggot nga sama sa dakong samad, kabaw, agong ug baka nga nakig-abin sa liyon. Sa taliwa tin-aw ang sungo sa alimukon ug ang ngipon sa nagnganga nga buaya.

Matod sa mga tagadidto kolor na sa tangsi ang buhok sa mangungulit sukad nakabaton silag kabuot. Bulok na sa sunog nga kahoy ang panit niini sukad masukad. Mamuhatay na kinig mga lamesa ug sakayan panahon pa ni Mampor. Pula ang luwa niini tungod sa mama nga daw dili hikabsan ang iyang baba. Gani akong nakita ang pula nga luwa nga nikuyog sa nagtuyoktuyok nga tubig sa sapa sa Loboc ug kusog nga nikuyog sa su'g paingon ngadto sa bilahan sa Loay.

Kaganina akong nakita sa Furniture Daily emagazine nga usa sa mga premyadong kahimanang pangbalay sa highpoint furniture show ang marquetry sa Hooker Furniture nga gibuhat sa Italya, ang intarsia sa Henredon sa Furniture Brands International nga gibuhat sa Andalucia sa Espanya ug ang taracea sa Pulaski nga gimugna sa tiguwang nga mangungulit nga ginganlag Gala sa Loboc Bohol.

Ug daw akong nadungog ang sikat nga Loboc Children’s Choir nga nikanta : Aleluya, aleluya, aleluya al Seor! Aleluya, aleluya, aleluya al Seor, Aleluya, aleluya, aleluya!

Ug nitadlas sa akong hunahuna ang panagway sa mangungulit sa Loboc nga nitutho sa urot pula nga luwa ngadto sa nagtuyok nga tubig sa sapa sa Loboc, Bohol.

-- LEO BOB FLORES

Bukit Batok, Singapore

si enrique de malacca usa ka bisaya*

Kata raia chita!*
Mga pulong nga nilutaw
Sama sa dagat sa kahulogan.

Kata rai cita!*
Mga kahulogan nga nilutaw
Sama sa sakayan

Kota raya cinta!*
Mga sakayang nilutaw
Sama sa pulong dila.

Kota raya kita!
Mga pulong nga nilutaw
Sama sa mga pulong sa dilang Bisaya!

_____________________________________________
* Bisaya ang laing tawag sa mga Menang/Minangkabau/Padang

nga mao'y uyok sa emporyo sa Sri Vijaya (Sri mao'y titulo sa pag-

yukbo nga gisukip sa mga ngalan sa mga gituohang ginoo, mga

dagkong tawo, sagradong dapit ug butang. Vijaya nagpasabot nga

mananaog sa pinulongang Sanksrit). Sa Bahasa, kadaogan ang

buot ipasabot sa Menang. Gituhuang si Humabon ug Enrique de

Malacca gikan sa Sumatra, Indonesia diin gikan ang mga Bisaya/

Menang/Minangkabau.
* kata: word

* rai: attact

* cita: feeling

* kota: town/fort

* raya: big/great/large

* cinta: love

* kita: we

-- LEO BOB FLORES

Bukit Batok, Singapore

ang kinabuhi sama sa laud

1.

Tungod kay ang kaliyokan basa
Iumol ko sa sakayan king katakata.*

Tungod kay ang wanang sa taas uga
Ilubong ko ang mga bukog sa hangin ug yuta.

2.

Dinhi
Ang tanang pulong naglutaw
Ang tanang kahulugan nahulog sa ibabaw.

_____________________________________________
* Katakata: sa mga Sama Dilaut o Bajau usa ka porma sa istorya.


-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore

sa tampi sa kahayag

MOM!*
Ang akong padulngan.
Nagdali akong nibiya sa Makanan*
Nga nagbuntaog sa itom nga sapa sa akong kasingkasing
Subay sa tampi sa sapa sa Singapura
Nagdali ang akong mga lakang sama sa mga lakang ni Dain*
Nga namidpid sa tampi sa sapa sa Sambir.*
Nagbaga ang sidlak sa adlaw daw mga pana nga nanusok sa akong panit
Ug akong nakita sakay sa Bus 911 ang babaye nga adunay panit
Sama kang Nina*. Si Nina! Naukay ang dagat sa akong kahiladman.
Nagdagan akong ningadto sa bus stop. Sa pagbukas sa pultahan
Sa Mercedes nga bus akong nakita ang kahayag sa iyang mga mata.
Ang kahayag sa mga mata ni Annelies!*
Ug sipa kaayo ang mga pulong nga niambak
Sa iyang mga baba: Mas Menke!*

___________________________________________
MOM: Ministry of Manpower sa Singapura
Makanan: ang Bahasa sa kan-anan.
Nina: Nina Almayer, ang dalagang anak ni Kaspar Almayer

sa nobela ni Joseph Conrad nga Almayer’s Folly
Dain: ang hinigugma ni Nina Almayer.
Annelies: Annelies Mellema ang asawa ni Menke sa epic novel

nga Buru Quartet ni Pramoedya Ananta Toer
Mas: Sir, brother (used to address or refer to contemporary

males, including wife to husband, us. only for Java).

Menke: monkey

-- LEO BOB FLORES

Bukit Batok, Singapore

sa tampi sa kangitngit

Makan!*
Ang nipukaw sa akong hunahuna
Nga nagpaanod sa sapa sa Singapura
Sama sa hunahuna ni Kaspar Almayer
Kusog ang bul-og sa kape nga tubig
Tungod sa walay hunong nga bundak
Sa ulan sa mga pulong sa akong kasingkasing
Nangapukan ang mga negosyo sa kalibotan
Maoy yamyam sa nagngisi nga newscaster
Nitindog ako alang sa pagbiya sa bugnaw nga kopi tiam*
Nga nagbuntaog sa itom nga sapa
Padulong ang akong mga lakang sa MOM*
Alang sa pagpakansel sa akong employment pass
Dayong butho sa bomber ni Yossarian sa TV
Akong gihikap ang nibugol sa akong agtang
Bugnaw ang puan sa kalibre 22.

_______________________________________________
* Makan: malay og karaang cebuano nga bout pasabot kaon.
* Kopi tiam: ang tawag sa mga kan-anan sa Malaysia ug Singapore

* MOM: Ministry of Manpower sa Singapore

-- LEO BOB FLORES

Bukit Batok, Singapore

rajah baginda

Ama ka sa tuan bisayang kabaw
Gikan sa lupa sug bangsa
Kapugngan pa ang baba sa sapa
Nungka ang baba sa bangkaw

Gikan sa lupa sug bangsa
Kapugngan pa ang baba sa sapa
Nungka ang baba sa bangkaw
Ama ka sa tuan bisayang kabaw...


-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore

ako

(hubad sa balak ni Chairil Anwar)

Kon moabot na ang akong panahon
Gusto kong way mawili kanako
Bisan ikaw

Dili na kinahanglan ang mga bakho'g luha

Ako usa lang ka ihas nga mananap
Nga nahabuwag sa panon

Bisan modu't ang bala sa akong panit
Ako magpadayong maglakawng mapagarbuhon

Ang mga samad ug hilo mopaak
Mopaak ang kasakit apan kini mahanaw

Ug kini di ko igsapayan
Tungod kay buot kong mabuhi
Sa laing liboan pang katuigan.


-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore

politika

Talena Talena ang kabaw balhina
Torotot torotot ang tiyan niburot.
Bisan ang kabaw pagabistihag piskay
Ang tunaan lang gihapon ang kalipay.


-- LEO BOB FLORES
Bukit Batok, Singapore