Mao kini ang sinugdanan sa kamatayon ni TS Eliot…
Nasiak ang mga abenida ug eskina sa hangin sa dihang kini nahisangkilan
sa atong irehes ug islahanong mga tingog. Gatakin og harmoniya ang gapnod tang mga pako kansang mga balhibo, kawasan sa kaputli.
Saksi kita niadtong gabhiona diin nahiugbog ang kampilan sa mga balaan didto sa balisbisan sa mga engkanto; kita ang dugoong langit nga gihangad sa lapyong mga bagon; gayamyam kitag mga pag-ampo alang sa atong mga musang bulak nga kamay-ong sa puting biste sa masub-anong perigrino kansang nagsangyaw sa balita kabahin sa kalibotanhong gubat sa mga aninipot.
Gikan sa anaswagan sa atong sibilisasyon sulod sa atong kalimutaw, lawngon kitang miturok sa pasamanos sa atong mga pilok; kita ang gitugyan sa mga anananggal nga maoy modiskobre sa tinagong paraiso sulod sa atong mga gusok.
Karong taknaa, himuon ta kining mapa ang nagtandayayng mga linya sa atong mga palad aron atong makaplagan ang sangtuwaryo sa mga bulok diin galumlom ang pug-aw nga mga salampati sa eternidad.
Niining nagdiwalwal nga ganghaan sa atong dughan atong pasudlon ang mga engkanto, itom nga mga abyan, mga kawatan, mga irehes, mga diyosnon, mga anghel, mga sad-an; ato silang abi-abion ug isipong mga balaang saksi niining dugosnon tang bangkite.
Angkonon ta rong gabhiona nga kita ang nanag-iya sa mga tinagong uniberso ug sa wa-ilhing mga dimensyon sa linalang ug sa abog—
Atong angkonon karon nga kita ang nanag-iya sa kawanangan ug sa tanang taknaan sa kalibotan ug duyogan ta ang acapella sa salampati nga gaawit sa linungkaob sa atong isigka kasingkasing.
Butangan ta’g timailhan ang panit sa atong mga liog, siko, abaga, buganan, ilok—
Subayon ta ang nagsangang linya paingon sa mga bituon nga nanginhas sa hunasan sa imong ngabil.
Wa ka ba nasayod nga kita ang linalang nga misulat sa kinaunhang simponiyang namugna dinhi sa kalibotan diin una kining naukayan sa yuta sulod sa atong mga kuko?
Una kitang nakit-an sa mga nabigador sa katedral sa usa ka isla diin kita ang Guernica ni Picasso nga gikuniskunis sa subasko.
Nahipasadpasad ang atong kalawasan ug natambog sa lilo nga wala mailhi. Miduol kanato ang gapnod ug ang nanglutawng patayng lawas sa usa ka bituon. Mihangop kanato ang iyang kainit; nahawngan kita sa iyang kamangtas.
Oo! Siya ang labing mangtas nga engkanto sa tingpanggapnod nga natagak gikan sa abuhong kawanangan.
Ug mangutana kita, diha sa atong pagmata sa kinaunhang pagsubang sa kataposan, kinsa ang matuod nga kita? Hamili, pinangga, kita ang wala— kita ang anaa; kita ang wala matukib nga mapa sa nalugbak nga sibilisasyon sa karaang panahon—
Adtong higayona wala kita nanginhanglan og mga lumulupyo kay kitang duha hingpitnang mga lungsoranon sa atong kaugalingong yuta.
Apan kita ang labing modernong tawo sa tibuok habagatan, lengguwaheng Binisaya ang atong gipangbatbat sa katilingbanong diskurso—
Ug sama sa atong paghiabot sa dapit diin nagpunsisok ang bukog sa atong kagahapon, kita ang mga tagak nga mga gihay nga gihapyod sa huyuhoy sa tingpanglarag—
Kita ang bugnawng hangin panahon sa tingpanghapyod sa kabugnaw.
Kita ang mga paraon sa karaang sibilisasyon sa Ehipto.
Kita ang linungkaob sa tanang kahibulongan sa kalibotan.
Kita ang tanan— kita usab ang wala— kita ang reyalidad ug ireyalidad.
Kita ang kangitngit. Kita ang kahayag.
Kita ang mga mensahe sa mga samarang sundalo alang sa ilang mga hinigugma.
Kita ang mga manulonda nga may kasingkasing nga gibaid sa karaang mga bato ug gilambod kita sa spacetime sulod sa kinauyokang bahin sa nahimnod tang lapalapa.
Kita ang perlas nga ginama sa talagsaong mineral sa kadagatan— gapnod kitang nagpatong sa bukogon nga bukobuko sa mga propeta panahon sa kagutom.
Kita ang tigib nga gigamit sa eskultor sa siglo sa salamangka.
Kita ang mga estatuwa nga ilang gilalik— kita usab ang eskultor mismo.
Diha sa pangaliya sa mga bulok, kita ang saloma sa bangaw panahon sa berano diin nanagturayok ang bandila sa kamangtas.
Nanagpanglumbay ang mga masakitong kasingkasing aron mosiba sa atong mga bunga— kita ang prutas sa labing matinud-anong gugma.
Kita! O kita! Kita ang mangtas nga mga ulipon! Kita ang nataran nga gibanhigan sa lumalabayng subasko diin napalid… napalid… napalid ang atong mga pako ug balhibo.
Nalumos kita tungod sa habagang aso nga atong nahanggab gikan sa gidaobang kamangyan nga limot sa atong panaghigugmaay. Nalimot ba kita tungod niini?
Naghilak kitang mipauli sa gingharian sa mga gapnod. Nagsubo. Nagdanguyngoy. Nagbakho. Nangaliyupo sa Bathala sa kalipay. Diin kining mga gapnod nga atong gipaulian, mga piyesa sa nalugbak tang kabukogan. Mga piyesa sa atong hayopnong mga damgo.
-- LEONEL QUILLO
Intramuros, Manila, Philippines
