pag-agulo

Lagom na ang mga dahon samtang nangahulog 

sila sa yuta. Mao kini ilang pagtambayayong 

sa kasub-anan: 

Hilom ang huthot sa hangin, sama sa 

tilagak sa lusok-uwan niaging gabii. 

Dili man unta karon ang adlaw sa paghinumdom. 

Apan, ang panganod nga niagi karon, 

mas lagom pa sa aso nga nilamon 

sa mga sinina sulod sa gabinete. 

Nalanay ang porselanang tsina, ang mga munyeka 

ni inday, ug ang tanang mga retrato 

sa album ni mama. Sa akong pagbalik 

sa dalang niagi, wala nako'y mabalikan. 

Abo ug lumpag na ang balay, 

ang tanang mga kristo sa altar namo niagi 

sa ilang ikaduhang kalbaryo. 

Gitipak nako ang pan de sal sa akong kamot 

ug gipakaon nako ang mga nangatubang nga pati. 

Nakakita ba mo kon asa akong mama? 

Nidilaab na ang mga bintana ug pultahan 

apan wala gihapon nakit-an si Inday. 

Ilang hulagway, ilang pahiyom, nagsayaw 

sa gahubo nga uma 

hangtod ilang silweta gihigop sa pino nga linya 

sa gindalian. Gabii na, ug naa pa gihapon ko 

sa bangko, gadugo na ang buwan og puthaw, 

mora'g ang tuldok sa usa ka laylay 

giimprinta sa samad sa tunok. 

Padulong man tang tanan diha, di ba? 

Sa atong pagtulog, dili damgo ang mohangop kanato 

kon di ang taas nga paghuwat-- basin lang, 

sa usa ka imposibleng pagmata, 

makadungog ko sa imong hilom nga paghagok.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

Zürich, Switzerland

kas-a ra modunggo ang bulan isip gugma

ug kon makahigayon imong palad 

        og takos sa iyang 

                                 lingin ug nipis 

        nga aping, hawki'g hinay aron 

dali maalim 

                     ang paso 

                                     sa iyang panit 

ug mobunga balik ang balhibo 

        ug manlimbaw’t kini-- 

                                                matag pamati 

        ug paghidlaw, kining 

                                               hikap, 

                                        kilig, 

        ang anino sa usa ka tamla, 

                    ang landongan ubos 

    sa imong ilok ug bukton 

             imong tudlo 

                                ug akong tudlo 

    mikupos ang pagbuwak 

            ug gihipos nato         tanang basiyo 

sa atong dughan ug 

                        gipun-an nato ang botilya 

        og bugnaw nga tubig 

                           aron kon mobiya ka 

        sa imong pagdail, 

                                    paaron-aron nako’g 

    sulod ang huyuhoy sa dagat 

           ug manghilam-os ko 

                                                sa parat 

                    gikan sa imong laway 

     gikan sa imong halok.   

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

Zürich, Switzerland

kang mama kining balak sa kadlawon

Ping-ot sa akong ilong, 

        balik sa akong dughan, 

aron di ka magdugang- 

dugang sa gitiyabaw 

        nga dul-ay sulod sa usa 

ka duyan. Matag pugos 

nga ginhawa sa baga, 

        makasikma’g bala, balas 

ug balahibo sa iring nga 

gatulog-tulog ilawom 

        sa hagdanan. Antosa’g 

dala ning kabug-aton 

tungatunga sa ilong ug 

        buna hangtod mohupong 

og lubi. Lanlana gyod ang 

gata sulod niining bunga. 

        Mahunad na gyod nang 

kugmong nagbitay sa ilong, 

tutonlan, ug kilid-kilid 

        sa unlan. Ay’g banlasi’g 

luha ang duyan kay 

lahos-lahos na ning 

        pagluspad sa gabii ug 

pagpulapula sa buntag 

ug pagmatamata nga

        galaway, gabuwa-buwa'g 

ginagmay nga awit. 

Matag piti: gadungan 

        sa koro sa alibangbang 

ug bukalbukal sa init- 

tubig didto sa kusina. 

        Ping-ot sa akong ilong, 

balik sa akong dughan, 

aron di ka mahimong 

        takuri: nabutdan ang 

tiyan, nabutha’g simod. 

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

Zürich, Switzerland

anatomiya ni napoleon: sa ‘animal farm’ ni orwell

Sugod ta sa bagulbagol: 

Haw-ang ug bungol, 

Usahay pabungolbungol, 

Kasagaran pabulhotbulhot. 

Dayon, dayon sa dunggan: 

Duha ka lungag gauban-uban, 

Gamugna-mugna’g ang-ang 

Hangtod madunggan ang— 

Unsa? Mata gapuwapuwa 

Kadlawng’ gamatamata, 

Hanap-hanap, puwaw-puwaw, 

Apan karon, pabutabuta. 

Kaniadtong batabata, 

Laroylaroy ang lapalapa. 

Karon gulanggulang na 

Mas babaan pa sa baba— 

Nga wa nakalimugmog og 

Luy-a. Lawas galuyaluya 

Apan angso sa gibugbog 

Nga lawas sa gawas 

Di daw ta mahibong: 

Kay mao man daw pung 

Sa mugna-mugnang ang-ang. 

Pabuta-buta, pabulhotbulhot— 

Unggoy man gyod ni ba.

 -- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

 Zürich, Switzerland

eksena sa akong pagkabata: diyes anyos, dalan colon

Didto tunga— 

Tunga sa duha ka dan, 

Colon gyod siya: Kay ang usa ka 

Tuldok nahimong duha: 

Nasangit akong batiis 

Sa imburnal. Colon 

Tuod siya: gabitay 

Ang tinai sa usa ka bata. 

Dihang nabira nako, 

Lawas nanimahong giatay. 

Di gyod palupig ang Colon 

Sa pahumot niyang law-ay. 

Didto sa dalan 

Sa ngalan ni Cristobal 

Usa ka bata hapit nahug 

Sa imburnal: 

Mamalihog ta sa kagamhanan: 

Tak-opon unta nang baho’g baba. 

 -- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

 Zürich, Switzerland

duende

sukad ni Tracy K. Smith paghuman niya’g basa kang Lorca 

Gayamiid na lang siya: 

Nipungko tunga sa dan. 

Gilanlan ang sigarilyo 

Hangtod mao ra’g bihon 

Ang aso. Mao ra’g nihiyos 

Ang hupong sa iyang 

Aping. Mao ra’g nihupong 

Ang batiis: Batabata pa 

Iyang naw'ng, kum-os 

Nga papel: Batobalani, 

Wa kay duot, bungkag 

Tibuok bukog ug lawas. 

        Tibuok kinabuhi, bakak. 

        Lapok sa akong lapalapa, 

        Lusa sa akong bukobuko, 

        Lisora’g hubad sa lawas 

        Aron mahimong asin. 

        Kay imbis motalikod, 

        Atubangan man diay. 

        Imbis sagol sa inun-onan, 

        Putli ang kahalang, 

        Putli ning kamota 

        Kay ang paningkamot 

        Mas buslot pa’s bulsa— 

                Mas bungkag pa’s nawng, 

                Mas wagtang pang hilom. 

                Law'm ang lumlom sa 

                Panganod su'd niining 

                Dughan. Aslom sawmon 

                Ang dagat kon pun-an pa’g 

                Parat. Paita. Punita 

                Ning hilo, ug gamita 

                Aron itahi balik o isuka. 

                Ikaw na’y bahala’g habwa. 

                Abi nakog uhipon ko’s 

                Sagbot ug batobato. Apan 

 

Ulipon ko’s kamatayon. Lipay na ka, Lorca? 

 -- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

Zürich, Switzerland

awit sa magbubuhat

I. 

Aslom ang liso sa kalamansi, apan
kini ang tulbok sa atong kosmos.

Tam-is ang duga sa mangga, apan
diri nikuliba ang tubod sa nebula.

Parat ang balas sa asin, apan
kaspa kini sa atong galaksiya.

Pait ang ginaling nga kape, apan
diri gihulma ang yuta ug planeta.

II.

Aslom ang singot, apan kini ang tulbok
sa akong pagkayod-- ang kunot sa
kamot, sa kalisod ug paningkamot.

Tam-is ang dugo, apan diri nikuliba
ang tubod sa akong damgo--akong
handuraw nimo matag pukaw nga adlaw.

Parat ang laway, apan giugom nako
ang asin aron mahinlo ang bungbong
sa akong ngipon, ang atop sa akong dila

Pait ang kinabuhi, apan diri
gihulma sa imong pag-amuma
ang uniberso sa atong gugma.

III.

Gihinlo nako akong baba. 

Gahuwat

ang halok sa imong baba,
ang tilaw sa imong laway,
ang gilok sa imong kilay,
ang banlaw sa imong dila.
ang sinugdanan sa tanan.

tam-is, aslom,
parat, pait

sa panganod nako
nisangpit.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland

hilam-os sa gabii

Nidahili na lang imong aping

Apan wala gihapon ka nagkat-on

Sa tulon-an sa kaniadtong panahon:

Dili manghilam-os kon gabii na,

Kay magkamang ang tubig
Sa imong nawong,

Mahimo silang hulmigas
Ug kitkiton nila imong panit;

Kutkoton nila ang imong unod
Ug imong bukog. 

Kataw-an lang ka sa irong buang
Nga nagdagan-dagan sa dalan. 

Makamata ang buwan sa saba,
Mobuwa ang sip-on sa ilong.

Samtang galugod sa iyang napulo ka mata,
Makahinumdom siya sa iyang nalimtan:

Wala siya nakapanihapon.

Gitakos niya ang tubig sa dagat,

Ang mumho gikan sa pasayan ug isda

Gamika sa iyang bungot.

Nagbitay ang kasag;

Ang balas nagpasadpasad

Sa atop sa iyang dila.

Wala kaagwanta,

Ni-atsi ang kanahan--

Nakuyawan ang dagat;

Paspas ang balod padung sa baybay
Apan sa ilang kadaghan

Nabuak ang pultahan,

Tibuok nasod natamakan--

Inyong balay nadaganan
Sa dinaganay. Apan,

Suwerte siguro gihapon ka
Kay samtang tagsa-tagsa nga nitupad

Ang lawas sa nagtambak nga humay

Natumba na ka'g una kay

Wala nituman sa tulon-an.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland

langoy sa gabii

Ang asin sa imong kamot gakipatkipat 

og bituon, siya isip saksi sa gangisi
nga salabat, galutaw sulod sa kaldero.

Ang kisaw sa repolyo ug patatas sa
ilang silingan nga baka, nagkuwang
ang unod sa ilang panabi. Apan,

Tuod man, ang unod sa baka usa ka
kadaogan nga lisod ilalis. Nakapamati
ang patis ug kamatis sa ilang tubod, 

ang awit gikan sa timaho sa kaldero.
Nag-agik-ik ang bukal, nagtingsi ang init,
gihalog sa plato ang sabaw ug sud-an. 

Karong gabii, atol sa atong panihapon, 

gakipatkipat ang bituon, ang asin
sa imong kamot, nisawom sa kan-on.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

Zürich, Switzerland

adobo ni mama

Samtang nagtulo ang sabaw lahos sa akong puti nga kamisin, diha'y bata nga dalin-as ang luha sa iyang aping. Sama sa patis nga gaduhig sa akong ngabil, nisip-ig siya og taman sa dughan sa iyang inahan.

Bisa’g iyang hilak ug kumo hinay ug huyang, iyang gisumbag ang hangin. Iyang gisumbag ang dughan sa iyang inahan. Kini pod atong handumanan, dili magpalupig og tuktok, samtang kita gahinuktok, gahigop sa sabaw ug galamoy sa unod.

Kinahanglan ilisan ang lampin sa bata segun sa akong napanimaho. Ang sud-an sa akong atubangan nialisngaw pagbalik sa pahumot sa akong mama samtang nangandam paggawas sa among balay, labi na’g gikan siya gipaningot sa among kusina.

Patis sa akong dila ug ang puwa nga kolorete ni mama. Unsaon pagtangtang ining natamla sa akong kamisin? Galisod pod ang kabanha sa gahilak nga bata. Apan lisod papason ang pahiyom ni mama niadtong nipiyong siya samtang naghigda ug naminaw sa huni sa mga langgam. Ug ang iyang panit nilagom samtang ang iyang ngabil daw gipatisan.

Samtang nailisan na ang bata ug gipahid sa inahan ang luha sa iyang anak, nakahilak hinuon ko. Nilubad ang handumanan ug ang bata nihilom.

Apan kining kamisin kinahanglang labhan.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland

ang tiil sama sa dahon, ang damgo sama sa tiil

Kining akong tiil sama sa dahon nga naglutaw

pipila na ka higayon: milya, lugar, ug adlaw.
Apan, sama sa tiil, kon wala'y hunong ang dagan
sa pag-apas sa damgo, lisod kining tumanon
sa atong paghangad sa panganod. Tan-awa 

ang dahon nga atong gigukod! Tultolan nato

ang atong danguyngoy kon asa ta maluwas  

lahos sa laing laraw. Niagung-ong sa dughan 

ang atong naagi-an apan atoa rang gipiyongan.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland

auschwitz

pag-ukab sa ganghaan

nakatimaho ko sa luto
sa akong inahan

pagtunob nako sa kadalanan
ang hugyaw sa akong mga kadula

akong nabatian

gikan sa bilanggoan
ang ang kamot sa akong amahan
akong nahuptan

sa akong paglingkawas
ang kamingaw sa kadalanan
ug ang mga anino dili kaapas

sa hugyaw sa akong mga kadula
sa kupot sa akong amahan
sa luto sa akong inahan

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland

gibisbisan

Gibisbisan nako'g kamay ang akong kape

kay dili nako maantos ang iyang kapait.

Nagtagak-tagak ang kamay ug wala pod

nagpalupig ang mga hulmigas og paso 

gikan sa ilang langub kilid sa lababo.

Akong dila hapit napaso sa init sa kape.

Iyang bukal misaka samtang nilahos 

ang bidlisiw sa bintana sa kusina namo.

Nangalaya ang mga bumbil ug santan 

kay wala kalahutay sa kainit.

Nilili ko sa gawas sa among bintana

ug ningulob akong tiyan tungod kay 

gikutkot sa gilad-ok nakong kape.

Gisabyan nako’g init-init nga pan gikan

sa tindahan ni Manang duol sa eskina.

Nigawas sa ilang balay among silingan 

uban iyang iro, ug namatikdan ko niya.

Nagtuyok-tuyok ug nag-aw-aw ang iro.

Samtang miisa na siya sa iyang kamot

aron moabiabi kanako, gibisbisan siya

og mga bala, nilahos sa iyang tiyan,

ug nagtagak-tagak ang iyang dugo.

Nahagba siya sa dalan tungod sa ilang

panimalay ug wala mi nakabantay og

tarong kon kinsa ‘to ang nipusil ug kon

unsa ang plate number sa iyang motor. 

Nialingawngaw ang hilak ni Manang ug

nagligid-ligid ang tanang pan iyang 

gidala unta para sa ilang pamahaw.

Nihilom na akong tiyan ug nihilom sab

ang aw-aw sa iro sa among silingan.

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland

yawyawng tiniguwang

Ang kamingaw dinhi sa akong panimalay

makamatay. Makakutaw sa akong hunahuna 

nga nanginahanglan og kasayoran. Kamatuoran. 

Nagpakabana pa unta ko kadtong kusgan pa 

ang akong bagtak: makatamak gud ko 

sa bisa’g asa nga bukid. Kaniadto, mora gud ko’g 

alilawa nga mora’g si kinsa’ng makalatay 

sa kilid-kilid. Apan karon, layo na kaayo ko

sa akong tuyo. Hunong na. Magpuyo na lang! 

Lisod na kaayo karon ibangon, samot pa kon 

mosugmat ni’ng sakit nako’s batiis sige’g 

ilis-ilis og tambal. Wala. Nisawop na lang 

ang adlaw. Gikawkaw na nako ang akong 

handumanan apan wa' ko maglaom nga 

mabalik pa ang kaniadto. Kon naa pa unta’y 

higayon, akong paliton kadtong sinina 

nga dugay na nako gidumtan. Apan karong 

gabhiona adto na lang ko sa higdaanan nako, 

maghinuktok hangtod motiurok sa kaduka. 

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA  

Zürich, Switzerland