tubag sa tanghaga ni Berkeley

(alang sa babayeng nagsul-ob og off-shoulder nga blouse sa duha ka oras nga byahe paingon sa Bantayan) 

ang pagbiya 

usa usab ka paghiabot 

ug ang kalimot 

usa ka paghinumdom 

nga ang tanang kasinatian 

usa ka pag-ambit sa pwersa 

nga naglimin sa tanan. 

sa sinugdanan, aduna 

lama’y butang 

ug gihambin kini sa wanang. 

nahimugso ang gutlo 

dihang nayabag ang butang 

nagkiyod-kiyod sa dakong wanang. 

nipahiyom ka ug namuwa 

kay kon wala pa ta 

wala’y nasayod sa tubag 

ning dakong tanghaga 

bisa’g usa. 

-- IOANNES P. ARONG 

Cebu City, Philippines

fuerte fuerza

Ang mekanismo sa kusog 

dili makita nga pwersa 

nagtukmod o nagbira 

sa tanang butang— 

mananap sa lasang, 

lumot sa gutang, 

dagkong tipak sa bato 

naglutaw sa wanang— 

sa isig usa. 

Birahon kon kinaham; 

itukmod kon gikasilagan. 

Kini ang balaod nga gisunod 

gikan sa kinagamyang elemento 

ngadto sa higanteng mga lawas 

sa intergalaktiko nga espasyo. 

Apan duna’y laing pwersa 

nga wa magsubay sa susamang lohika: 

ang mga naulipon niini 

mapahiyumong mogakos sa kamatayon 

kon bugti sa ilang gitahan 

ang kaayohan sa uban. 

Ug ang nagpasiugda niining bisyoha 

nagkanayon samtang siya nanihapon: 

wala na’y labaw pa ini nga pwersa: 

ang tablahon iyang kinabuhi 

alang sa iyang mga higala. 

-- IOANNES P. ARONG 

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

dutlan

ang usa nila gwapa 

dihay duha o tulo 

nga dato ug may hitsura 

apan kawang lang ang kagwapa 

kwarta ug hitsura 

kay ang balili kilid sa sapa 

igo rang mihulma sa porma 

sa seksirikay nga batan-ong baka 

nga nagpauraray tibuok gabii 

-- IOANNES P. ARONG 

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

ang balas sa olango

Samtang naghigda ta 

sa balas sa Olango

naaninaw ko sa kangitngit

ang nangislo mong nawong.

Ah, gigil-asan ka                                     

sa dagko ug hait niyang grano.

Dili sama sa ubang baybayon

nga dugokan sa pauraray

sa nagburlis nga langyaw

usa ka inahan ang Olango

nga gimad-an sa kahidlaw.

Sa gay-ot niyang dughan

misuso ang huwaw sa nagtaob

ug naghunas nga katuigan.

Sa baba sa iyang baybayon 

gidagsa ang mga kalabera

sa paningkamot ug pangaliya. 

Daw nalili mo akong hunahuna;

mituyhad ka

gipasagdang gakson 

ang mimis nimong lawas

sa gil-as niyang balas 

nga sa pagkatinuod lang

sinagolan nag dugmok nga bagal 

sa saang, bungkaliw, litob, kibol 

aninikad, dawraw, balisa’a . . .

hinaha’a nga bayanan sa paya-paya,

tuyom, swake, dap-ag . . .

pulpog nga bukog sa gasang . . .

Ug sa imong pahiyom 

sa kaputi sa imong ngipon

nga migisi sa tapis sa kagabhion

tanto kong nasabtan ang tigmo 

kabahin sa tinipigang kinhason 

nga bililhon sama sa tipaka sa ngipon

sa Labawng Makagagahom.

-- IOANNES P. ARONG

San Roque, Baguio City, Philippines

ang katugnaw sa gaaso nga pebrero

Midagsa sab alang sa Panagbenga

Ang hinungaw sa kahidlaw

Sa nagtikuko nga Siberia.

Tuskig nga balhibo

Ang laray sa mga pino

Dihang gibukhad sa kaudtohon

Ang gum-os nga banig sa gabon.

Nagdayak ang mga buwak

Kansang mga bulok misugwak 

Dungan sa mga kuryuso

Nga nagbugsay og baruto

Babaw ning bukid nga sementado.

Sa suok

Ubos sa landong

Sa nangumbitayng Maria Buhok

Naglingkit nga mga ngabil ang manag-uyab:

Kagingking nga sugnod

Sa nagpanilap nga daob. 

-- IOANNES P. ARONG                                                                                                                Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

ingon niini matapos ang kalibotan

way daghang seremonyas

ang panamilit

pul-anon nga mamusohay ang takna

way pulos ang hugot nga gakos

kawang ang init nga halok

sa kataposan langkaton 

ang gugma gikan sa dughan

manalinsing ang kahaw-ang

latas sa katuigan ug panumdoman

hangtod ang labing tin-awng handumanan

ang imong bayhon nga nagtalikod

-- IOANNES P. ARONG                                                                                                                Lapu-Lapu City, Cebu, Philippines

kang higaladagang Raul Figues (1979-2016)

kataposan natong panagkita

sa carbon freedom park

namili ka og buwak

kuyog imong kapikas

nakatimaho ka og balik

sa kamatayon, matod mo

apan walay lama

sa kabalaka nga niluta

sa imong mata, migilak

“gibuntog ko na ni, bay.”

opaw ka na niadto

gibalik ko karon, bay,

ang mga laray sa manindahay

og buwak sa carbon

may de-karga sa unahan

nga naghabwa og celosia

anthurium chrysanthemum

orkidyas rosas gerberas

ug uban pa nga presko pang

gisanggi gikan sa bukid sa busay

sirao ug cantipla. nagkalandrakas

ang ilang bulok ug gihunaran

sa ilang alimyon

ang kalangsi sa carbon

gibuntog mo na gyod, bay,

sa hingpit ang kalala sa kagabhion

sa pagsubang sa bag-ong adlaw 

moalisngaw ang bag-ong alimyon

sa bag-ong bulak 

sa bag-ong carbon

-- IOANNES P. ARONG                                                                                                                          Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

dalikyat

walay buwan karong gabhiona

nagbanig ta og langkay

taliwala ning libon

nga kalubihan 

wala ta mapukan sa kakulba

mas kusog ang hinagubtob 

sa kahidlaw ug kamingaw

niining bahina sa isla

midalikyat ta og hapit

sa nagkahugot nga kangitngit

-- IOANNES P. ARONG                                                                                                                         Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

berso olango

misawop ang adlaw

dungan sa pagsakdap

sa langgam

sa iyang panihapon

mialingawngaw sa hunasan

ang pangaliya sa lingganay

nagtinan-away

ang manginhasay

daw pundok sa aninikad

nga migimaw babaw ning pasil

dunay nagdugka og petromax

lantong na ang hunas

nangigham ang nagtinab-on*

kay sa pagbali sa sulog

ihatod sa taob

ang gisaad sa lawod

___________________________________________________________

* mamukotay nga naghuwat sa taob, katugbang sa nagpahubas kun mamukotay nga naghuwat sa hunas

-- IOANNES P. ARONG                                                                                                                             Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

ang natagak gikan sa langit

ang matag lusok

sa uwan

bililhong pulong

nga gilitok

sa balaknong dila

sa langit

migawas ko

sa kadalanan

ug gihukas

ang unsa mang

sapot sa

akong lawas

aron hangpon

sa akong

kinatibuk-an

ang katahom

ang katam-is

sa matag pulong

nga nangatagak

sa walay

panumbaling

sa kalibotan

unya diha

sa pinahangad

nga aping

sa piniyong

nga mga mata

ug binuka

nga baba

sa binukhad

nga bukton

kamot ug palad

nga gibayaw

sa pagtimbaya

sa halapad ko

nga dughan

sa hubo ko

nga kahimtang

ang balak

nakakaplag 

og kapatikan

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

pagsalig—pasalig

pagkahuyang sa sukaranan

ining atong katilingban

pagkahumok pagkagabok

pagkadali magupok madugmok

gibuhat tang kongkreto

gama sa puthaw ug semento

ang tanan tang mga estruktura

aron matabonan kon unsa ka tingpod

unsa ka gutli ang tinuod tang

pagkabutang—pananglitan

di ta mabalaka kon motabok

sa karsada kay misalig ta

nga siya nga diha luyo

sa manobila saktog paminsar

dili moyatak sa gasolinador

kon ihural ta atong kamot ngadto niya

misalig ta nga dili motipas

sa ilang mga rota ug unya

magkarambola ang mga planeta

nga ang higanteng mga bato

nga nagbahisbahis sa kalangitan

nagsubay sa di matuis nga balaod 

nga gipatuman sa labing gamhanan

salig—wala tay laing mahimo

kon dili mosalig—apan

sa samang higayon labaw

tang nasayod kay sa mosalig

ang gwatsinanggong si murphy

mipahimangno nang daan

nga ang tanang mamahimong matagak

mahagbong gayod—sir adonis—

sama pananglit sa iyang kandiis

nga gisaaran ko nang daan

gisuyop sa lilo—nahagbong

sa laing kimba nga nabulit

sa labawng tam-is

nga mga pasalig

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

dihang gibilin ko tumoy sa pukot

tungod sa pangpang sa talima—

diin sagad mokawas si lapulapu

kon mamisita kang bulakna kaniadto,

diin may punoan sa buli

nga daw tinustos sa agta

nga batabata sa bantogan nga baylan—

aron pag-abog sa mga kiriwan

nga modugok samtang gisubay

sa akong amahan ang napulo ka luta

nga mitadlas latas sa luwas sa sta. rosa

nagpanglingi ko kay midagan akong anino

dunay gihunghong ang hangin

ug nangawaling ang palwa sa kalubihan

nag-alipasa ang mga bawod

nga naghapakhapak sa akong dughan

ug ang kantil nga akong gibarogan

nahimong lubos itom nga pultahan

nga abli alang sa tanang

nakatimaho sa akong kalisang

misuway ko pagtaghoy

apan gisumaysumay ko sa huyohoy

mipiyong ko ug gitugyan

ang akong kapalaran sa kalawran, apan

sa akong pagyahat sa kapunawan

nanalingsing ang kahayag sa kabituonan

nga napasapasa sa kabaybayonan sa mactan

ug ang mga bukya nga naglulinghayaw

misiga ang sihag nilang lawas

midan-ag sa akong matag lakang

ning kagumkom nga balas 

misilaob ang sawog sa dagat

-- IOANNES ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

marinero nga paingon mosakay

kang Pius

Ang kasingkasing

usa ka lawod diin
ang kinadul-an nga isla

nagpahipi luyo sa tabon-

tabon sa imong mga mata.

Nakadungog na ka

sa nagdaguok nga gininhawa

sa kalisang sa mga gabiing

mokalit la'g hulpa ang espasyo

nga nag-agak sa inyong kasko.

Gikabagat mo na ang lain-

laing dagway sa kamingaw

dihang molanat og pila ka semana

nga wala gyo'y langgam motugpa

diha sa inyong damba.

Apan ang mga butang

nga labaw kahuot sa dughan

mao kadtong mga butang

nga gipatabanan og kalipay

sama pananglit kaganiha sa sala--

gipakli mo ang nangalarag

nga mga dahon sa kalendaryo

samtang naminaw ka sa agik-ik

sa imong masuso nga 

kuwang pa'g ngipon.

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

pagkapangag

kang higala Rechie Lodonia, P.S.K.

Mapangag ra sa gihapon

Bisan kon bulawan pa kita'g ngipon.

Bulahan kadtong gihinayhinayan

Og kitkit sa katuigan--

Kadtong igo lang lumotan,

Mahingo ug mapugwat

Sa paglamba sa pultahan.

Apan duna sa'y uban

Nga pugsonon gyod

Ang pagligwat sa gibarogan--

Siko nga wala tuyoa

Gumikan sa paregla

O bangil sa disgrasya

Dihadiha mobarag bisan

Ang kinamagwangang bag-ang.

Sa paghapyod sa dila

Sa nalarag nga haligi 

Misidlit ang dugo

Ug ang bugnawng' huyohoy

Mihandos lahos sa lagos

Ning nagbangotang dughan.

Bay, dili malimot ang kahaw-ang.

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu City, Cebu, Philippines

unang linya sa epiko: kang m., akong bulakna

mobunok ang uwan

inigtapos ning sugilanon

sa pagtuang molawig

si lapu-lapu luwan sa linayagan  

hanoy ug way kanaas 

nga mohiwa sa aping sa dagat  

tagsa-tagsa nga mahanaw ang mga isla

tukbon sa yamog sa pag-inusara

katloan na ka tuig 

gikan sa dakong hitabo

giuban na ang matahom nga bulakna

gilumotan na ang dungganon nga mangal

apan sadya sa gihapon ang tabo 

dinhi sa nagtaligsik nga baybayon

mohugot ang taligsik

sama sa paghugot sa kwerdas 

ang balakero nga gadag-om ang mata

mosugod paggitik sa sista

ug moawit sa unang linya

sa wa-pa-matagik nga epiko ning isla

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

kabahin sa tubig nga mausik

ikasuko mo gyod kaniadto

ang kabahin sa tubig nga mausik

maong ingon niadto na lang

ang akong pag-amping

nga wa'y motuasik gikan sa baldi

samtang magkawos og ikaligo

alang sa akong mga manghod

hinay, sama kahinay sa imong

pag-agak namo balhin sa katre

kon makatulog nga magyangod sa tv

hinay puno sa pag-amping

nga iyabo ang tubig gikan sa timba

kay ang tubig ra ba nga moambak sa yuta,

matod mo, dili na moukiot balik sa tinubdan

maong ingon niadto na lang sab

ang akong dismaya

dihang nahisgotan sa klase

ang hydrologic cycle

nga ang tubig diay

nga atong giinom karon

mahimong mao rang tubiga

nga giihi sa mga dinosaur

niadtong pisot pa si mampor

kay lagi ang tubig

magtuyok-tuyok ra

sama sa tanan tang mga estorya

hinay ko nga gilamoy sa kasuko

ug may lawas sa tubig

nga mitubod taliwala nato

nahimo tang duha ka linayagan

nga gigisi sa hangin ug sa sulog

ngadto sa managlaing padulngan

apan karon alas kwatro sa kadlawon

dinhi sa inabangang lawak

kawhaan kapin ka milya gikan sa atoa

samtang gaapong nga mapuno

sa tinagidyot nga tulo sa gripo

ang akong palanggana ug baldi

kay mad-an unyang taod-taod

ang mga tubo ning mcwd

nahinumdom ko nga ingon arong mga orasa

magtikawtikaw na si mama sa kusina

samtang ikaw magsuwat o ba kaha magbasa

apan sa dili pa mosawop ang kabugason

pundokon mo sa tabay ang mga baldi

ug pukawon ang giduka pang kabuntagon

sa hinay ug inampingan nga tagasak sa tubig

nga nagkurog pa sa kabugnaw

gikan nanamilit og halok 

ang diwata sa kagabhion

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines

berano blues

i

ang kabanha sa konduktor

nga nanawag og pasahero

gisumaysumay sa matag pagkagay

sa tagsingko'g tagmamiso

samtang nanampiling ang tigmaneho ning jeepney

nga gaaninaw ning huwaw sa mga estudyante

ii

kay nalansang man sa trabaho

ning buwan sa abril ug mayo

huwaton ko nalang sa facebook

ang iposte nimong retrato

diin ang adlaw midiyong

dihang gisud-ong imong katahom

iii

kuwang nalang magbukot og habol si kikay

ubos sa landong sa kalubihan sa baybay

wa gyod magpapiog sa naghingapin nga kaibog

sa gidalit nga kalipay ning dakong taob

mahal man ugod ang glutathione

mapupos ra sab dayon kanang bakasyon

-- IOANNES P. ARONG

Lapu-Lapu, Cebu, Philippines