buntag

1.

Usa ka sulbong

sa pagsugod

ang mahigmata

akong mahingangha

sa kahulogan

sa pagginhawa.

Gaan ug hulimok

ang huyuhoy

sa akong lawas.

Gihapuhap niini

ang nanuksok

nga kahadlok.

Pananglit, kalit kong

mahigmata nga wa

nay hinungdan

ang balak.

Wa nay saysay

ang makighagwa

sa tanghaga.

Way pako ang diwa

aron ilupad ko

ngadto sa tumoy

sa ting-init

ug ting-uwan,

didto sa utlanan

sa mga alibangbang.

Di na pod tingali nako

masud-ong

ang dagway

sa diyos

sa mga lusok

sa uwan samtang

nangagik-ik

ang mga batang

hubo nga nagduwa

sa kalsada.

2.

Mao sad ni ang paghikap

sa dagway sa diyos.

Pamation ang mibukhad

nga kabuntagon sa paagi

kon giunsa pagdagayday

sa hangin sa akong tutunlan

ug kon giunsa paghubo

sa kahayag ang bigot

ug bulok sa kalibotan

lakip na gani ang kasilag,

pangabugho, kakulba

ug gugma. Gihapyod

sa kalimutaw ang dili

malantaw, nadungog

nakong sulti ni Nanay

niadtong miingon

siyang sama sa rosas

mat-an sad ang kasingkasing.

Suwaton ko man

ang timgas nga balak

kinahanglan pa gihapon

nakong mag-abri’g lawak

aron manugid ang tanghaga.

Suwaton ko man ang balak

sa pinulongan sa yamog

sa banagbanag

pasagdan ko pa gihapong

makighagwa ang kabugnaw

niini sa matag piyuros –

sa mga pulong nga giangkon

sa tanaman. Ingon ini

ang kalibotan, matod

ni Mary Oliver. Mao sab ni

akong nakita sa kalibotan.

Kuoton ko man sa duha

ka kamot ang kahayag,

kapkapon didto ang nahibiling

lama sa bathala, o kaplagon

ang kahaw-ang sa anino

sa mga panganod, hangin pa

gihapon ang manghapyod

sa mga espadang dahon.

Gugma ang awit nga gisugdan

sa mga gangis. Pamungon

sa alindanaw ang himnong

gianod sa suba. Mao kini

ang mibukhad nga kabuntagon.

Ingon niini ang buntag.

3.

Unsa man sab ang gugma?

Gamayng awom kaha kini sa aping

sa diyos? Usa ka kapilyang gibukotan

sa abog nga nagbarog kilid

sa estero tupad sa mga barungbarong

nga hinimo sa sin ug playwod?

Bulok lila kaha ang midaylang nga buntag?

Kon di ba kaha, kini ang misteryo

sa tulo ka bagtok sulod sa akong lawak,

o ang dili mahinganlang

tigmo sa hiyog sa numero kuwatro?

Sama sa kabuntagon, unsaon paghapyod

sa gugma? Usa ka gugma nga dunay

bulok, sukod ug hulma. Mas maayo kaha

kon makig-unot ko sa kahilom?

Dunay kuoton ug lilion apan way litokon?

Mao ni pamaagi sa bagtok sulod sa lungag.

Mao ni kinaiya sa orkidya sa gilumotang punoan.

4.

Sa wa pa ang kabuntagon galurat ko sa kangitngit,

gaalindasay kong gahigda sa kama.

Nangamang ang mga multo likod sa akong tangkugo.

Sa wa pa ang gabii, nakighagwa ko sa balak nga gusto

nakong suwaton nga tingali mao na kini ang kataposan.

Nangabugho ang tanghaga labaw pa kaysa hinigugma.

Sa wa pa ang balak, tingog una kining nanghunghog sa pulong

nga mohapyod sa panan-aw samtang misimba ko

sa Baclaran. Samtang wa kini madungog sa kadaghanan.

Sa wa pa ang tingog, kastorya ko ang upat ka rosas sa plorera–

akong napalit sa usa ka bata gawas sa merkado.

Duha ka puwa, usa ka dalag ug usa pod ka puti.

Sa wa pa ang mga rosas, gawatak ang kahayag

sa kabuntagon nga milagbas sa saming bentana.

Mao ni kataposang buntag sa wa pa ning maong kabuntagon.

-- NOEL P. TUAZON

Dauis, Bohol, Philippines     

hubad sa kahilom

Sa kahilom

tinuoray natong nahapuhap

ang kahamis sa damgo

sama sa huyuhoy

nga gihapyod

ang aping sa mga dahon

sa tungang gabii

ug gihapyod bisan na

ang nagduhiraw

nga kalag sa mga dag-om.

Kay magdumili kaha ka

nga tultolon ang nahanaw

nga nasod sa paghanduraw?

Kon matag adlaw nimo

nadungog ang agulo

sa mga engkanto sa lasang?

Ang bakho sa mga ada

nga gibanlas sa baybayon?

Ang uwang sa mga sigbin

sa natagak nga Buwan?

Ug ang haw-ang nga haranas

mga mangloy dungan

sa nangapuwak nga buwakaw?

Timgas sa dunggan

ang sonanoy sa bungol

nga aginod sa busay

sa halayong kabuntagon

ug inanayng mobukhad

sa atong dughan ang pako

sa mga alibangbang.

Ablihan sa mga lusok-yamog

ang ngabil sa piyuros.

-- NOEL P. TUAZON
                                                                                                                                Dauis, Bohol, Philippines

imbitasyon

1.

Anhia ko sa lawak sa akong pag-inusara.

Gusto kong mabati ang gugma nga gihimugso

sa balak. Balak nga di lang usa ka tumutumo.

Dili sama sa mga batang nanglimos

sa mga eskinita: anaa lang sila apan di masihag.

Manguhit apan dili nimo maalinggatan.

Nanimaho nga mora’g bag-o pang nakubkoban

sa basurahan apan di nasimhot sa mga nangagi.

Inanay silang nadugta sa baha, lapok, aso

apan dili ang gihanyag ug gihandom nga gugma

matag hikyad nila sa ilang mga palad.

Nahanaw sila sa kangitngit nga wa’y nasayod.

Ang uban, hingpit nang gilamoy sa kilumkilom:

gilapa sa katilingbang wa’y dagway ug gugma.

2.

Ihunghong nako ang gugma aron madungog ko

ang kalibotan sa katawa sa mga dahon,

sa dagayday sa tubig-uwan nga mora ba’g tubod

kini sa paghigugma sa busay sa akong kasingkasing,

sa hagtok nga halok sa agtang sa puya.

Bungol na ko sa singgit sa mga nagwelga

tungod sa kurakot, sa pag-usbaw sa petrolyo,

sa butos’ pusil ug bomba sa gerang wa’y

kataposang mibuliskad sa lungsod ug bukid.

Dili nako madungog ang awit-gugma sa mga batang

Naninda’g sampagita kon mosimba ko tungod kay

banha ang andar sa bus ug dyip mora’g

wa’y utlanang prusisyon sa mga puthawng tigre

sa sementadong lasang sa kalsada’g utok.

Alingugngog ang kalibotan alang sa mga sama

nakong nangitag gugma, kahilom, ug katahom.

3.

Dali diri sa akong tupad. Gaksa ko sama sa usa ka

gihidlawng hinigugma bisan pa’g di tika

makita, masimhot, mahagkan. Bisag pag wa tika mailhi.

-- NOEL P. TUAZON
                                                                                                                               Dauis, Bohol, Philippines

isla balicasag

1.

Hataas ang ritwal sa alindahaw-uwan buntag sa isla

nga gitawag nilag Balicasag nga ang kahulogan usa kalibong kasag.

Tungod pod seguro kay hulmang kasag kini

kon tan-awon gikan sa kawanangan.

Apan dili ang kahulogan, o ang hulma ang hinungdan

nganong napadpad ko dinhi kauban si Ulysses

(dili ang alamat nga mangugubat ug mananagat

sa isla Ithaca), higala ug igsoon  sa pakigbisog sa tanghaga–

kauban sab ang mga higala nga magbabalak.

Wa mosagunto ang akong lakang dinhi aron subayon

ang bahakhak sa uwan nga nangatagak sa akong palad.

Dunay hinungdan ug dunay kalainan nga kinahanglan

nakong hangpon tungod kay mao kini ang tubag.

2.

Ang mga aninipot ganina pa nahinanok ilawon sa mga dahon,

sangag punoan sa labong nga pagatpat.

Kanunay nilang gihambin sa mga pako ang kagabhion.

Nagtungok ang mga lukay sa kabug-at sa lusok-uwan.

Naglumba ang balod aron tumanon ang gisapnayng panaad

nga gakson sa tumoy sa ilang panaw ang puting baybayon.

Kanunayng naghimog dalan ang mga buskay sa pinong balas.

Tan-aw nako, timailhan kini sa mga gagmayng kasag

sa ilang paghinuktok nga tultolon ang ilang balay-lungag.

Mao kini ang balaod sa isla nga kinahanglan nakong sabton.

Tinuod. Tanan dunay hinungdan. Tanan dunay kalainan.

3.

Sa padayong pagpangatagak sa uwan,

ako ang saksi ug ang ako kamatuoran.

Ako ang balod ug ako ang lapyahan.

Ako ang buskayg ako ang gagmayng dalan.

Ako ang kasag ug ako ang lungag sa balas.

Ako ang lapay sa pagpanakop nilag bulinaw.

Ako ang bulinaw sa sungo sa mga lapay.

Dunay hinungdan nganong gidangaw ko

ang isla ug ang kahidlaw sa mga balod

sa duha ko ka kalimutaw. Dunay hinungdan

aron buwasniton sa unos ang bulok-abo

nga dag-om ug ang kahinanok

sa mga aninipot sa pagatpatan.

4.

Gabii, hilom ang mga bituon sa repleksiyon sa dagat.

Naggama mi’g daob ni Yul.

Sila si Norman, Tata ug Bebeng nagsugba sa pinalit namong isda.

Samtang giiwagan nila og plaslayt ang sugbaan,

nahinangop ming Yul sa daob,

sa sayaw sa kalayo kon giunsa niini paglamon ang sugnod:

kada lagitik sa bunot ug kahoy molupad ang aligato sa kawanangan:

morag naglumbang aninipot sa kangitngit, sa among kalimutaw.

Tan-awa, tan-awa ang mga aligato sa langit,

singgit ni Bebeng ug midagan siya libot sa daob.

Kiwaw ang huyop sa huyuhoy.

Hilom ang mga gagamayng kasag sa ilang lungag.

Kita ang dilaab sa kasingkasing sa Balicasag, matod ni Yul.

Morag iyang gigakos ang silab ug padaawon sa iyang dughan.

Ingon ini, tingali, ang ihimugso mi sa kalayo.

Dunay daaw sa among nawong nga dili mapapas.

Ingon ini sad hulagwayi sa kahayag ang bigot sa kangitngit.

Apan unsaon ko kaha pagsuwat sa balak

ang bigot sa bahakhak, pagduha-duha, uwag, kahadlok?

5.

Pagkahuman sa uwan ang kahilom.

Sa layo, langay ang lupad sa mga langgam.

Mipitik ang dagat tumoy sa ilang mga pako.

Bisan gani ang asul nga uniberso sa dasig nilang panaw

sa usa lang ka bugkos, usa ka katuyoan

nga kaplagon ang mga hinipling dalan sa hangin.

Kaugalingon anino kaha ang ilang gisundan

sa kal-ang ug haw-ang nga maoy hinungdan

nganong mangalaspag ang ilang mga balhibo

kon malit-ag sa nangahup-ag nga panganod?

6.

Bag-ong binindetahan

ang mga sakayan sa baybayon

nga di na maihap kon pila na kaha ka

unos ang ilang giasdang

ug pila na kaha ka bangis nga bawod

nga ilang gisagubang

ug pila pa kaha ka lawod

ang way kukahadlok nilang latason.

7.

Unsa kaha pod ang balak.

Mobalik ko sa kamatuorang mao niy hinungdan

nganong gusto ni Yul nga mosuroy sa Balicasag.

Ang pagkuyog nilang Norman, Tata ug Bebeng

mao usab ang pagsud-ong sa bulok

sa mga kinhason ug korales sa isla.

Unsa man pod ang tanghaga

gawas sa buhagay nga engkantasyon sa mga bawod.

Gawas sa duha ka bata ganina, hubo sa sapot ug kabuot,

naligong nanghangad aron sugaton sa nawong

ug palad ang bugnawng lusok sa uwan.

Gawas sa mga aligatong hangtod karon

Padayong namuliskad sa akong diwa.

Unsa ba ang makataronganon kaysa ingon aning

pangandoy nga isuwat sa balak ang Balicasag?

8.

Tingali, ang mga hamis nga bato sa lapyahan balak

ug ang dangog nilang gininhawa balak sab.

Tingali, ang panon sa mga langgam sa halayo lak-ab

sa balak nga gusto nakong suwaton.

Maong, suwaton ko ang balak apan dili ang hinungdan sa balak.

Suwaton ko ang balak nga yano lang.

Di ba ang kayano sa balak mao ang kaanyag niini?

Suwaton ko ang balak sa mga aninipot.

Suwaton ko ang balak sa kalayo ug aligato.

Suwaton ko ang balak sa lapay.

Suwaton ko ang balak sa bunok-uwan.

Suwaton ko ang balak sa asul nga dagat

lakip na ang tanghaga sa dagat.

Suwaton ko ang balak nganong miabot mi sa isla.

Suwaton ko ang sambingay nga kanunayng gipangita

ni Ulysses sa humok nga bunbon.

Suwaton ko ang balak sa mga anod nga bukong sa lapyahan.

Suwaton ko ang balak ni Yul

huwam ang introspeksiyon sa mga kasag.

Suwaton ko ang balak sa duha ka bata nga, tingali,

way kataposan nilang subayon ang kabugnaw

nga sekreto sa uwan ug pagkabata.

Suwaton ko ang balak sa mga sakayan.

Mao ni ang hinungdan

ug mao ni ang gipangita kong kalainan.

-- NOEL P. TUAZON
                                                                                                                                Dauis, Bohol, Philippines

awom

Pananglit, pareho tang' dunay awom ubos

sa mata. Imo naas’ tuo. Ako naas’ wala.

Di kaha hulagway ra tika sa samin.

Kun di kaha, puyde’g ingon ani ang kalibotang

giladlad sa atong atubangan. Ikaw gadungaw sa hilom

nga lim-aw aron sud-ongon ang tibuok uniberso

apan imo lang kong nalantaw nga kabahin sa tubig.

Nag-atubang tang wa mailhi ang usa’g usa.

Bugtong misumpay nato ang awom sa nawong.

Wa ko kahibawo kon unsay atong kalainan.

Kon magdungan tag iyagak tungod sa pagpanaw

ganina sa usa ka gihigugma tungod kay nakita ko

sa imong dagway ang pagpanghubag sa imong mata,

kinsang luha ang mas init. Kinsang gugma

ang dili masulod sa ping-it nga bakho ug bangaag?

Kisang pagbangutan ang mas duna’y hinungdan?

Mao kaha ni ang atong kalahian: ako kining

nangutana samtang Ikaw hilom lang?

Apan unsa sad ning lagubo sa gutlo nga sa kada

buka ug kusmod sa akong baba aron tulisokon ka

sa wa nimo’y pagpakabana, basolon sa hingpit

nganong nahitabo ang way hinungdang kasakit

kon masamdan niining gaatubang tang parehong samaran.

Nganong padayon kong nangita nimo aron ila-ilahon ka

matag higayong nabuyok akong abaga sa kasub-anan

kon duna’y nahanaw, nakalimtan ug di makab-ot?

Padayon kong magluhod, maghangad nimo

kon di nimo mahatag ang mga tubag bisa’g moingon kang’

ako, ug dili gugma, ang lintunganay sa tanan.

-- NOEL P. TUAZON
                                                                                                                                Dauis, Bohol, Philippines

tulo ka tipik sa panahon

Domingo sa Buntag

Nahinanok pa gihapon

ang mga lumot sa bato

sa akong lapalapa

samtang gikitoy ko

sa mga tudlo

ang nangumbitayng

yamog sa mga kogon.

Martes sa Hapon

Nangudlot ang kangitngit

sa langit ug madungog

lakdop sa kabog.

Nauyog ang bituon.

Tistis sa pispis.

Lunes sa Buntag

Uphag ang buntag nga wala ka.

Sa bintana, gilantaw ko

ang kalibotan: way upoy

ang anino sa talisay,

nanag-awit sa tinagurha

ang mga lansiyang,

humig sa yamog ang kahayag.

Kiyuom nga mga pako

ang alibangbang sa ngabil.

-- NOEL P. TUAZON


Dauis, Bohol, Philippines

tulay

Mibalik na usab ako dinhi

Gikan sa pila ka buwang’

Trahedya sa MV South Korea

Tungod kay ang kamingaw

Samad nga dugayng’

Mialim sa kasingkasing.

Ug sama sa gihapon,

Madungog ko ang hungihong

Sa naghunas ng baybayon

Nga daw gibalik-balik

Paglitok ang imong ngalan

Diha sa mga mabanlas

Nga balod sa lapyahan.

Sa pikas tampi ning baybayon

Nagsugod na pagtukaw

Ang mga suga sa Tagbilaran

Mora’g mga mata

Nga dili mamilok sama

Sa akong paghuwat kanimo

Kay lagi misaad kang

Dinhi ko ikaw paaboton.

Apan wala ko masayod

Kon pila ka kahunason pa

Ang momaymay ning kahaw-ang,

Pila ka kahaponon ko pang’

Lantawon ang mga sugang’

Wala’y puas nga nagtukaw.

Niining kilumkilom:

Ang Tulay sa Dauis,

Mga balod ug baybayon,

Midaghong sa paghandom ko

Sa imong ngalan.

-- NOEL P. TUAZON

Dauis, Bohol, Philippines