tulo ka tipik sa salisi alang sa hardin ni xiao zhen xie

“Xiao Zhen Xie, the 75-year-old woman who was punched by a white man in San Francisco—and then fought back by smacking him with a board — will not keep the nearly $1 million that has been donated for her medical expenses. Her grandson says Xie insists on donating the money to help defuse racism against the Asian American community.”                                                  -- NPR, March 24, 2021

1.

Kay kanunay lagi manglugmaw— 

na hala!— pikati ang katugnaw. 

2. 

Tugbang sa gabusagak nga busay, gagisi- 

gisi sa kahilom, ang gisugilon sa dakbayan. Taman sa lawod 

ang aliid sa mga dila, ug nilapaw 

ang iyang tyabaw. Hagbay rang naanod 

ang mga lapyahan lakip ang mga bato nga

gisemento ug gakoral sa kalunhaw nga kalit rang masilaob 

samtang mamidlisiw ang mga balili 

sa iyang hardin nga hagip-ot. Ug bisan pa’g nisamot 

kapikot ang iyang mga matang nabun-og, dili 

kinahanglang mobarog siya sa tumoy sa parola diha sa 

pangpang. Paminawa ang mga dag-om: wala 

galuom. Wala gapugong sa mga kilat,

galagapak ug galigwat sa bung-aw hangtod gaawas- 

awas, labyog sa walog, ang bangaw. 

3. 

Tan-awon ta asa kutob ang tuboran. 

Dali, tultolon ta ang taytayan! 

 -- MICHAEL U. OBENIETA
Topeka, Kansas, USA

kon gikapoy ka sa sungog sa kinabuhi

Hala, layas! Syagit! 

Ayaw papugong 

Kay wa’y mohawid. 

Danguyngoy og taman 

Hangtod gutomon og

Pangaliya imong dughan. 

Higti imong gibati. 

Lahos uli sa inyoha, ug 

Dayon panghilam-os. 

 -- JONALYN ALMACIN--GOURDON 

Nantes, France

igmat-igmat, abat-abat: unang siplat

(i2a2 1) 

Namulak ang lapok 

sa pagkalaya sa bombilya.

Nanalingsing ang abog 

sa paglunhaw sa kandila. 

(i2a2 2) 

Nibukal ang kahoy;

nahilaw ang bato; 

nadukot ang kayo; 

nalata ang aso. 

(i2a2 3) 

Nailo si Ulan 

sa pagkatawo sa adlaw. 

Nanamkon siya'g inahan 

dihang nangamahan niya ang bangaw. 

(i2a2 4) 

Itom nga panapton 

ang gibukot sa panganod 

nga tigtabas og adlaw 

kon may mosubang nga tanod. 

(i2a2 5) 

Sa paghaguros sa hangin 

may natukod nga palasyo, 

ug may haring nahiyos 

kay gipaburot sa bagyo. 

 -- DESIREE L. BALOTA 

Talisay City, Cebu, Philippines

mga linya ha hunahuna hin usa nga bilin ha balay samtang tikasirom

Usa nga linya iton kabaraka kun natikang pamukrat an mga mata han langit ngan waray ka pa. 

An linya naunat ad infinitum sugad hin pag-unat hinin akon paghinunahuna kun hain ka na. 

An linya nakakaabot ngadto ha pag-ultan han kalarakan (kun mayda man). 

Pero diri akos hini nga mga linya batonon iton akon pakiana kun hain ka na. 

Kay an usa nga linya damo an pwede liko-likoan. 

Kay an linya ha hunahuna tadong nga liko-liko o, liko-liko nga tadong. 

 -- VOLTAIRE Q. OYZON
Tacloban City, Philippines

tahasmisyon: takda ug tukma

Ang kahayag adunay tukmang kahulogan ug lunlong katahom 

sa alampoanan sa bulhog nga kangitngit.

Ang gatakdol nga bulan usa ka bisitang dinapit 

uban ang dukirok nga mga bituon.

Kada butang adunay iyang kaugalingong teritoryo,

kapuslanan ug kapaingnan.

Kon wala ang parola kinsay mananagat? Unsang bapor 

magpatuyang paglatagaw sa kapunawpunawan sa kadagatan? 

Matag linalang adunay giangkon, gitakdang panahon, 

dapit ug gimbuhaton kansang way-kinutobang pailob 

magmugna'g dihadihang dadangatan! 

 -- MELQUIADITO M. ALLEGO 

Walker, Louisiana, USA

duha ka ars poetica

1. Ang Salampati sa Akong Alampat

Puti ug putli, dili kini kahibalo 

masuko, mangaway, manunglo. 

Hilom ra kini sugod sa kaadlawon 

hangtod sa kilumkilom. Sa gabii 

molupad kini padulong sa langit, 

mamingwit og mga sumbingay 

didto sa bulan ug mga bituon. 

Dili giyod kini gubot o sabaan. 

Apan dili pod usab kini mabuhi 

sa sulod sa halwa nga bulawan. 

2. Pula sa Kalipay, Lila sa Kasubo 

(para kay Trinidad Tarrosa-Subido) 

Karong nagsugod na kog sulat
sa pinulongan sa akong kadugo, 

wala na siguroy makapugong 

sa dagayday sa akong alampat. 

Tanang tema puwede na nakong 

gam-an og mga berso ug garay. 

Ang akong paghulagway seguro 

mas nindot na ug mabulokon, 

timailhan nga mas nidanlog na 

ang akong dila, dili na masipyat 

sa paglitok kung unsa ang sulod 

sa akong kasingkasing. Singsing 

nga bulawan ang akong ihalad 

sa kabisdak nga musa, pilak 

nga korona sa diyosa sa balak.

 

-- RALPH SEMINO GALÁN

San Juan City, Metro Manila, Philippines

paminaw sa bugnaw

awit sa kasapaan 

midagayday 

ubos sa wa'y umoy 

nga kamingaw

 -- JOVANIE B. GARAY 

 San Isidro, Davao Oriental, Philippines

kas-a ra modunggo ang bulan isip gugma

ug kon makahigayon imong palad 

        og takos sa iyang 

                                 lingin ug nipis 

        nga aping, hawki'g hinay aron 

dali maalim 

                     ang paso 

                                     sa iyang panit 

ug mobunga balik ang balhibo 

        ug manlimbaw’t kini-- 

                                                matag pamati 

        ug paghidlaw, kining 

                                               hikap, 

                                        kilig, 

        ang anino sa usa ka tamla, 

                    ang landongan ubos 

    sa imong ilok ug bukton 

             imong tudlo 

                                ug akong tudlo 

    mikupos ang pagbuwak 

            ug gihipos nato         tanang basiyo 

sa atong dughan ug 

                        gipun-an nato ang botilya 

        og bugnaw nga tubig 

                           aron kon mobiya ka 

        sa imong pagdail, 

                                    paaron-aron nako’g 

    sulod ang huyuhoy sa dagat 

           ug manghilam-os ko 

                                                sa parat 

                    gikan sa imong laway 

     gikan sa imong halok.   

-- MIGUEL ANTONIO B. GARCIA 

Zürich, Switzerland

bangkuliya

Ang bukogon niyang lawas 

gigaid sa kama 

apan ang himsog niyang kalag 

galambada sa plasa. 

 -- VICENTE VIVENCIO BANDILLO 

Metro Manila, Philippines

daklit nga pagduaw

Sa nataran diin unang mibuka ang atong mga mata 

Dili malantip sa handuraw ang habog nga duldol sa pagpanghupaw. 

Sa nahikatulog tang balangay hayan nga ang nagpasad nga mga bukog 

Bayhon sa atong mga kaliwatan. Puston kita sa metalikong bangaw nga 

Dalan sa atong pagduaw sa kaaran tang nataran. Bisan sa pagpamanhig 

Sa aso sa tingusbawan, ang dapog nagyamyam pagbalik sa salamangka 

Aron duslitan ang pabilo sa lamparilya. 

 -- LEONEL QUILLO 

Malalag, Davao del Sur, Philippines

imbisibol

“We must talk about poverty, because people insulated by their own comfort lose sight of it.” 

-- Dorothy Day, quoted by Simeon Dumdum 

in Facebook, December 4, 2016, Tacloban City 

Si Mana Lusbi singkwentay siyete, nangahingo nang ngipon ug ubanon. Imbisibol na na siya sa mga syokoy sa kanto nga way laing lingaw kundi mangatang ug tsiks. Apan kining mga syokoya, imbisibol sad ni silas’ mga tsiks nga nangitag uyabonon diha sa iskina, kay wa diyo ilang bulsa. Nagdagsang nang mga imbisibol bisag asa, unya tingali tungod sa ilang kadaghan, nanugwak sa kwadro sa kasagaran, nangalwak sa mga mata ni Mayor, ni Gob, ni Honorable, di na hinuon hingkit-an bisag nagpanon sa kadalanan, tiyanggihan, simbahan, nanghuot sa dyipni, bus, bapor. Sa kadaghan sa ilang mga panginahanglanon, makabungol sa mamamati. Ang gutom kaabay nila matag-oras, bisan sa ilang katulogon, way takos makatug-an sa kasakit nga ilang hing-agoman. 

                 Kay imbisibol lagi, way apil sa ihap ilang tampo sa kauswagan--giihap ra  ang ani: Tonilada sa bugas, asukar, kopras. Way nakaalinggat nga pagkahuman sa ani, wan’ay gilung-ag si Teryong magdadaro ug si Sinta iyang asawa nga maoy ningpugas ug nanggani; si Usting mangingisda way apil sa kwenta, naihap lang ang kinilo nga isda nga iyang nakuha. Linibo ka kilometro sa dalang semento, kapid-an mga tulay ug edipisyo, way labot si Nitoy, Leon ug Ruben, mason, panday, peyon, ug ilang anak nga gibuhi, gipakaon, gipaiskwela sa ilang sweldong morag kura. Imbisibol sa kwenta sa puhonan ang kusog, dugo ug singot, Wa pay labot niini ang mga lumad nga atoa nagpakabuhi uban sa sawa, unggoy ug agila sa hinikalimtang bungtod. Labaw pa gyud to silang imbisibol kay ang makit-an man lang dayon sa panggamhanan mao ang pundo sa minahan, ang kakahoyan para sa logging, iniktaryang yutang mahimong patagon para tamnan ug pinya, saging, ug palm oil trees nga puhon maoy tinubdan sa dolyares nga ikalambo sa nasod. 

                                                                                

                                                                                      Ako, usa sa mga imbisibol, 

maistra, magtutudlo sa anak sa mga imbisibol parehas nako, unsa pa man diay? Tudloan kaha nako ning mga bataana mamareho kang Paquiao, imbisibol kaniadto, apan karon Pambansang Kamao na, ug labaw sa tanan, kwartahan ug naa na gayud sa Senado. No guts, no glory, matod pa ni Kuya Manny, maoy labing maayong pamaagi paglagbas sa pagka-imbisibol, ngadto sa pagka-bisibol. Bilib kos’ iyang pagka boksingero. Pagka-senador hinuon, bahala nang Ginoo. Dinha toy imbisibol, panahon ni Marcos, gipul-an kaha sa iyang kahimtang, gamayg sweldo, daghag utang, asawa buntis, anak hubakon--kahanap ba sa iyang kaugmaon. Way nakit-ang kapaingnan, nakahukom og ambak sa eroplano. Ambot lang, mora bayag nadayonan to. Bawo lang, mahal man nang tiket s’ eroplano, uy. 

Puyo na lang. May class pa ko tomorrow. 

 -- MERLIE W. ALUNAN
Tacloban City, Leyte, Philippines

libod-suroy

Pila pa ba ka taytayan ang angay tadlason? 

Pila pa ba ka lawod ang angay langoyon? 

Pila pa ba ka isla ang angay adtoon? 

Dili baya nako maihap ang tikang sa kamingaw. 

Dili pod mohunong ang orasan sa kasubo apan, 

Ga, tugoti ko nga makigtugbang sa tabanog 

Aron sa akong paggukod sa atong kagahapon 

Sa imohang kamot ra gihapon ko paingon. 

 -- MARCELO T. DAÑO, JR. 

Lapu-Lapu City, Cebu, Philippines

napulo ka sugo sumala sa akong damgo

1. Ipaanod ang mga gapnod sa kaugalingon sa nagkalalom nga kagabhion. 

2. Tapoka ang nangalarag nga mga dahon sa kagahapon. 

3. Daobi ang mga panid sa ebanghelyo. 

4. Ipakang-a ang pultahan sa dughan. 

5. Itugyan kini sa estrangherong mitungha sa suok sa panumdoman. 

6. Taghoyi siya kansang kasingkasing hagbay rang nayabag sa mga atik niining kalibotan. 

7. Ihagbong ang bulan nga nagkawankawan sa pangpang sa kapunawpunawan. 

8. Punita ang mga tipaka sa napusgay nga paglaom. 

9. Isab-it kini ibabaw sa iyang ulo daw korona sa gainusarang hara. 

10. Pamasin nga sa pagmata mokuyog siya duyog sa mga saag nga anino didto sa naandan niyang impyerno.

 -- IVAN RIDGE ARBIZO 

Davao City, Philippines

sa lalaking gaguyod og kabaw

Mitudling diha sa imong mga palad 

ang agi sa imong daro. Ay, pasagdi lang 

kon molugnot ang imong kabaw! 

Sa umaabot nga mga adlaw, ako ra’y 

motugway niya sa nataran diin unya

molampos ka paglunang sa himaya. 

-- JESSABELE BENTAZAL 

Boljoon, Cebu, Philippines

hagit

(alang sa mga magbabalak kansang tingog dili kaayo madungog) 

Inigkatangtang sa imong ulo, ang handomanan ining natigom moturok sa lim-aw diin malipayong nag-selfie ang baki nga naglantaw sa katingalahang bangaw sa habagatan. Walay panganod ni bangaw nga moyukbo sa nagkahubas nga sapa. Hamis ug seda ang bukid. Ang gindailan nagpasiuna sa taliabot nga kataposan. Ang propesiya sa mga mananabtan matuman segun sa ilang giyamyam. Badlis paingon sa busay ang prosesyon sa mga perigno. Isinggit na ang kataposan mong pangadye sa dili ka pa mahimong tipik sa mitaliwang basahon. 

 -- OMAR KHALID 

Metro Manila, Philippines

sa eskina

Imong mga saad 

gipalukso nimo didto sa karaang tabay, 

nitugpa sa tubig, kuyog ang kabo; 

ang imong tingog nikagay, nabungkag, 

nagkatibulaag sa ilang alingawngaw-- 

mora’g katong mga tai sa kanding 

nga nagkatag sa yuta: 

daw nangapunggak nga mga bituon 

nga gitugway sa kasagbotan, naingo’g 

mga kalalaw sa mga nagbilangkad 

nga agta, gisumpay sa ilang mga kiting 

ug gikaw-ing sa ilang kumingking,

naglatay-latay sa akong dugokan, 

nagsalimuang sa akong kuto-kuto,

nagkalandrakas nga mga kabakaba 

milipang sa akong ngala-ngala— 

mga panghupaw nga daw anunugba 

nga mibatog sa akong mga pilok, buot 

molilong niadtong gabiing nakit-an tika 

nga miliko sa eskina padung sa ilaha.


 -- ELVIN E. RUIZ
 Liloan, Cebu, Philippines

kandilanog

“Among the eight people killed at Atlanta-area spas… immigrant mothers working long hours to support their children… They had come from Korea, from China, from Guatemala…” -- ‘All I Can Think About Is Her’: Families Grieve for Victims of Atlanta Attacks, The New York Times, March 19, 2021 

Lapas na sila 

anang latay-latay sa alambre. Bisan ang mapa 

nga aso gikan sa mga sigarilyo haom bisan 

sa ilang mga lapalapa. Layo ra kaayo nila ang gara- 

gara sa bungoton, gahinubog nga mitaak tadlas

sa gadilaab nga mga uling. Pastilan, dili na maihap  

ang mihangad sa lintuhilas nga mga estrelya. Dili lang 

abo ang makapuling. Dili mamilok ang mino nga

gasamin sa mitolohiya. Mitukmod kini sa lawod 

sa kauhaw. Mosuyop og lunop. Molimugmog og linog. 

Diin labihan kalunhaw ang lilo sa gatas ug dugos, 

kalawaton nila bisan pa ang mga kilat ni Zeus. 

Bahala na’g um-omon ang urom diha sa mga lawak 

diin lubog ang dan-ag. Diin nangalisngaw ang alimyon 

sa kahidlaw ug kasilag. Diin giangkla sa lisay 

ang bawod-kiyod sa mga alindasay. Diin usa ra 

ang kolor sa tingtakdol, tingtugnaw, ting-ulbo sa 

pulbora. Diin busdik og kampana ang mga bagahe. 

Diin galama-lama lang sa huyohoy ang nituasik: 

Lapos na sila. 

 -- MICHAEL U. OBENIETA 

Topeka, Kansas, USA

handuraw

Sa akong handurawan usa unta ako ka amasona 

nagtangkil og pusil 

taliwala sa kalasangan 

ug makigdulog inig gabii 

sa kumander sa rebolusyon 

sa nahidagsang kakahoyan 

nga gipabaga sa mga gangis

ang alisbo sa kapintas 

nagpatigbabaw sa hangin 

ug unya ang kamatayon

sa tungatunga sa kamaisan 

nga nanggilak sa hinog nga mga puso 

ubos sa hayag asul nga langit 

apan gipili ko ang pagsulat 

rebelde batok sa klasikong diktador 

O kinabuhi 

 -- ESTER TAPIA 

Nordrhein-Westfalen, Germany

padre de pamilya

Nag-sermon na pod ang padre de pamilya 

diri sa kan-anan, gikan nagbanha ang TV 

sa mga panghitabo sa katilingban. Iyang tono 

halos sinipra sa tikasang wangtigol 

nga nagtamudmod og pamulong ngadto 

sa mga kritiko. Matag balikas nga kinutlo 

gikan sa bahong baba sa komander-in-tsip, 

daw nagpasidungog og homilya. Giunsa niya 

og sumpay ang suliran nga nasodnon 

ngadto sa kalisod nga nasinatian sa iyang 

mga anak? Ambot. Nagbalikbalik lang 

ang giyawyaw nga “busa”, “dapat” 

ug “mao na” samtang galingkod 

sa trono sa kan-anan. Pakapinan dayon 

og sangyaw bahin sa pag-disiplina sa kaugalingon 

nga among gipasagdan. Gikan sa panapaw 

sa kinamaguwang bayi ngadto sa pag-adik-adik 

sa ikaupat nga anak ug wala ko mahibulong 

nga nilusot na usab ang iyang pangluod 

nga way nisunod niya sa serbisyo. “Tan-awa ko, 

pensyonado. Unsaon nalang mo inigka-tiguwang? 

Wala mo’y maambag, bisag loyalti sa inangbayan, 

wala.” Mitugaw siya daw naa pa akong mga igsuon 

diri sa balay. Mga wa’y ayo kuno: wa’y kalainan 

sa mga dinakpan ug uban pang salot sa nasod. 

Mopadungog-dungog unta ko sa gisugilon niya 

niadtong usa ka adlaw: bahin sa kursong iyang gi-cross 

enroll, diin gihangyoan ang professor nga ipapasar siya 

aron mahimong tenyente. Unya puyde sab ilakip 

ang mga kagabhion nga gasunod siya sa sinitsit 

sa mga ada nga gaagda sa suok-suok sa siyudad 

niadtong major pa siya. Apan hilom lang ko— 

ay, ma-red tag pa lang! Gidayanan na og kunot 

ang iyang dagway apan ang hinapay mao gihapon 

niadtong aktibo pa sa kampo—hinlo pa sa konsensya. 

Mibarog siya ug, milagro, nanguros. 

Nagkagangkagang og lakaw pabalik 

sa kuwarto. Mipadayon ko’g higop 

sa sabaw sa tinuwang manok. Si Mama 

nga naa sa hugasan, naghilom-hilom 

sa tibuok homilya. Naghugas 

sa mga luwag ug kalaha

samtang nagpaabot sa throwback 

teledrama nilang Echo, Yen, Sam, ug Yam. 

Hisgotan unta nako si Mama bahin 

sa nasaksihang milagro, apan sa wala pa 

moabli akong baba, naglanog ang palibot 

sa gaugot niyang bagutbot: 

“Loyalti sa imong kagaral! 

Wa ka sukad ma-loyal sa imong asawa, 

inangbayan pa kaha?” 

 -- TON DAPOSALA 

Cagayan de Oro City, Philippines

kon buhi ang diktador

Basin iya 

ang nagpahiping katawa 

sa matag tingsi 

sa iyang asawa. Basin 

iya sab ang nagsakubang 

hambog sa matag pulong 

sa iyang mga anak. 

Kadungog ka 

sa mga hungihong? 

Ang iyang balay 

hayag na sab kuno 

sa mga kanhing kumbira. Isa 

lang daw ka litok 

og siya na sab balik 

ang tag-iya sa tanang 

tagay. Ug ikaw, 

kumusta na? Hinaot 

nakapatik gihapon 

sa imong kamot 

ug agtang 

ang imong 

 panamalit kaniya. 

 -- DELORA SALES - SIMBAJON
Butuan City, Agusan del Norte, Philippines